فەرەیدون سامان*
هەر نەتەوەیەك زمانەكەی لە زمانیئاخافتنەوە گۆڕابێت بەزمانی نووسین، ئەلفابیتای تایبەت بەخۆی هەڵبژاردووە، لەگەڵ سیستمی دەنگی و تایبەتمەندیی زمانی خۆیان گونجاندویانە، لەوڕۆژەوە كە كوردیش زمانەكەی بۆتە زمانی نووسین، هەر لە سەردەمی باباتاهیری عوریانەوە، نزیكەی دە سەدەیەك پێش ئێستا ئەو ئەلفابیتایەی هەڵبژاردووە،کە بە ئەلفابیتای عەرەبی یان ئارامی ناسراوە، راستییەکەش هەر ئەلفابیتای کوردییەو تایبەتمەندیتی خۆی، لەبەرئەوەی ئەو كاتە كەلتووری زمانی عەرەبی و فارسی لە كوردستاندا زاڵ بوو، خوێندن و خوێندەواری، زانست بەو دوو زمانە بوو، ئەدەبییات بەو دوو زمانە بوو، كەواتە ئەم ئەلفابیتایە لە پیڤاژۆی دروستبوونی زمانی ئەدەبییدا دەركەوتووە و سەرجەم هزرو بیركردنەوە و تێڕوانین و سیستەمی بیركردنەوەی كوردی لە ماوەی ئەو دە سەدەیەدان،بەم ئەلفابیتایە نووسراوە، ئەلفابیتای كوردی بە جۆرێكی جوان و سەرنجڕاكێش، كە دینامیكیی زمانی كوردی دەردەخات، هەمواركراوە و گەشەی پێدراوە. ئیتر هەوڵدان بۆ کارکردن لەسەر ئەلفابێتایەکی تر، جگە لە زیان گەیاندن بە زمانی کوردی شتێکی تر ناگەیەنێت.
سەرباری کەم وکوڕی و کێشە سیاسی و ئابوورییەکانی ئەزموونی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو قۆناغە سیاسییەی كە لە باشووری نیشتماندا هەیە، بێگومان ڕۆڵی یەكجار زۆری لە پەرەپێدانی كەلتووری كوردیدا هەبووە، تەنانەت لە مێژووی هاوچەرخی كوردستاندا وەك قۆناغێكی درەوشاوەی زمان و کەلتووری لە كوردستاندا بێ وێنەبووە، دەتوانین بە چەند ئاماژەیەک چاوی لێبكەین و لایەنی ئەرێنی و نەرێنی بزاڤی کەلتووری ئەو قۆناغە هەڵبسەنگێنین، واتە بە دیمەنە جوانەکانی بڵێن جوان و دەستتان خۆشبێت و بە دیمەنە کرێت و ناشیرینەکانیش بڵێن ماڵتان ئاوا نەبێت و تا بەتەواوی وێرانتان نەکردووە چاکی بکەنەوە،بۆیەش گەرەکە ڕەتکردنەوەی دڵسۆزانە و ڕەخنەی بونیاتنەری لێ بگرین و چارەسەری گونجاویش بۆ کەموکوڕییەکانی بدۆزینەوە.
هەڵبەت بۆ پاراستنی دەسکەوتەکانیشی دەبێ هەموومان هەوڵی پتری بۆ بدەین، تا زمانەکەمان لە دەلیڤەکانی پەروەردەو فێرکردن، لە کایەکانی سۆشیالمیدیا لە بوارە جیاوازەکانی ژیانی کۆ مەڵایەتی و ئابووری و کەلتووریدا، پتر گەشە بکات و تا لە داهاتوویەکی نزیکدا بە پلان و بەرنامە تەنانەت بە بڕیارێکی سیاسی بوێرانە بگات بە لێواری زمانی ستاندارد- پێوەر، ئەویش لە ڕێگای کەسانی دڵسۆزی زمانپەروەر و شارەزا و ئەکادیمی هەوڵ بدرێت لەم قۆناغە هەستەوەرەی کە گەلەکەمانی تێکەوتووە، لەسەر ئاستی کۆنفرانسی زانستی و دیداری زمانناسیی کار بۆ زار و بنزارە ڕەسەنەکانی زمانەکەمان بکەین و هەوڵ بدەین لەوە زیاترلێکنەترازێن.
ئەمڕۆ كۆمەڵێك ناوەندی کەلتووری حكومی، كەسایەتی فەرهەنگیی، رۆژنامەوانی و ڕاگەیاندن بەردەوام ڕۆژانە لەگەڵ زمانەکەماندا لە کاردان، بە جۆرەها شێواز لە کایە جیاوازەکان كار بە زمانی کوردی دەكەن، بۆ نموونە سیستمی پەروەردەیەکی درووست دەتوانێت چی ڕۆڵێك ببینێت لە سازاندنی ئەو پرۆسەی زمانە نەتەوەیی و زمانە یەكگرتووەدا، کە لە قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی تا دەگات بە خوێندنی باڵا. چونکە ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستاندا لەگەڵ ئەوەی کە چەندان دامەزراوەی حکومی هەن لە ئاست ئەو هەموو دژایەتییەی زمان و زارە کوردییەکان بێدەنگ و بێهەڵوێستن، بێگومان ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە زمانی کوردی لای حکومەتی هەرێمی کوردستان کەمترین بایەخی پێدراوە.هەر بۆ نموونەش لە هەبوونی تابلۆ نووسراوەکان لە شوێنە بازرگانی و گەشتیارییەکان و هەروەها هەبوونی قوتابخانە ئەهلی و تایبەتەکان کە خوێندنی زمانی کوردی لەو دامەزراوانەدا زۆر پشتگوێ خراون.
بێگومان هەبوونی ئەو هەموو دەزگا بەناو کەلتووری و ئەکادیمییانەی لە هەرێمی کوردستاندان، هەروەها بەشەکانی زمانی کوردی لەزانکۆکانی هەرێمی کوردستاندا، جگە لە دامەزراوەکانی وەزارەتگەلی پەروەردە و خوێندنی باڵاو ڕۆشنبیریی و لاوان، وێڕای هەبوونی چەندان ناوەند و رێکخراوی زمانناسی و کەناڵی میدیایی و رۆژنامەوانی و چاپەمەنی، لەهەمووی گرنگتر بە ڕەسمی ناساندنی زمانی کوردی لە دەستووری عیراق و لە پەرلەمانی کوردستاندا، ناساندنی وەک زمانی فەرمی یەکەم، مخابن دەبینین هێشتا زمانی کوردی نەبووە بە زمانی فەرمی و هاوبەشی هەموو ناوچە جیاوازەکانی کوردستان، بەتایبەت لە هەردوو زۆنی زەردو سەوزدا، چونکە تا بە ئێستاش دەگات لە زۆر لە دامەزراوەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا وەک فەرمانگاکانی دادوەری و کاروباری شارستانی و ڕەگەزنامە،وەک پێشتر ئاماژەم پێکرد، تابلۆی شوێنە بازرگانی و گەشتیارییەکانیش هەر زمانی عەرەبی و ئینگلیزی تێدا باڵادەستە و زمانی یەکەمی بەڕێوبردنی کاروبارەکانی حکوومەت و هاووڵاتییانە.
نەبوونی پلان و بەرنامەیەکی تۆکمە و گونجاو بۆ خزمەتکردنی زمانەکەمان، دەبینین هێشتا زمانی کوردی ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لە ڕەوشێکی ئاڵۆزو لە پاشەکشەدایە، کە دواتر ئاماژە بەو هۆکارانە دەکەین کە بوونەتە ئاڵۆزی و پشێوی لە بەردەم گەشەکردنی زمانی کوردیدا.
ڕاستە زمانی كوردی تایبەتمەندی خۆی هەیە و سەربەخۆیی خۆی هەیە و لە زمانی نەتەوەی سەردەستەکان ناچێت، لەهەر بەشێکیاندا کەم تا زۆر هەژموونی زمانی فەرمی دەوڵەت، کاریگەری بەسەر زمانی کوردیدا لەو بەشەدا هەیە، تەنانەت لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ناوچە کوردنشینەکانی خۆراسان و مازەندەران تا دەگات بەناوچە کوردنشینەکانی قافقاسدا تا ڕادەیەکی باش لە پرۆسەی توانەوەو ئاسمیلەبووندایە، سەرباری ئەو هەموو جینۆسایدی کەلتووری و دژایەتی کردنی زمانەکەشمان، بەڵام هیشتا هەر بە زمانێکی زیندوو و سەربەخۆ ماوەتەوە، بە پێچەوانەی ڕای هەندێک لە ئێرانناس و تورکناس و بیانییەکانکە وای بۆ دەچن، گوایە زمانی کوردی لە بنەڕەتدا زارێکی فارسی و یان تورکی چیاییە، بێگومان ئەمە هەڵە تێگەیشتن و هەندێجاریش هزرێکی شۆڤێنیستانەی نەتەوەی سەردەستی تێدایە، زمانی کوردی زمانێكە،میراتگری زمانی میدییەکانە کە بە باووباپیرانی کوردانی ئەمڕۆ ناسراون، خەڵكی بیانی بە ئاسانی دەتوانێ فێری ببێت، لە هەمانكاتدا زمانێكە دینامیكیەتێكی بەهێزی پێشكەوتن و گەشەكردنی تێدایە.
ئەمڕۆ زمانی کوردی ڕووبەڕووی دوو هێرشی دەرەکی و ناوەخۆ بۆتەوە، بە پلەی یەکەمیش دەسەڵاتی کوردی لێی بەرپرسە لە دۆزینەوە رێگاچارەیەکی گونجاو بۆ ئەو ئاستەنگ و کێشانەی کە هاتوونەتەتە بەردەم نەبوونی زمانێکی ستانداردی کوردی، چونکە هەر ئەو دەسەڵاتە بێ گەڕانەوە بۆ هیچ مەرجەعێکی زانستی و ئەکادیمی، زمانی کوردی بۆ دوو زاری بادینی و سۆرانی لەت کرد، لە هەوڵی ئەوەشدایە بیکەن بە سێ لەت و زیاتر...
با ئاوڕێک بۆ دواوە بدەینەوە لە پەرلەمانی کوردستاندا لە تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ زمانی کوردی بە زمانی فەرمی لە هەرێمی کوردستان بڕیاری لەسەردرا، هاوکات لە دەستووری عێراقیشدا لە ساڵی ٢٠٠٦ و لەئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقیشدا لە شوباتی ٢٠١٤ لە پاڵ زمانی عەرەبی لەسەر ئاستی عیراقدا زمانی کوردی بەفەرمی ناسێنرا، ئیستا زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا دوای زمانەکانی عەرەبی و فارسی و تورکیپلەی زمانی چوارەمی وەرگرتووە، سەرباری ئەوەی کە زمانەکەمان ساڵانی ساڵە ناحەزانی بەهەموو شێوازێکی شۆڤینیانە و هۆڤییانە دژایەتی دەکەن و هەوڵی لە نێوبردنی دەدەن، ئەویش بە قەدەغەکردنی زمانی کوردی بۆ ئاخێوەرانی و لەسەر ئاستەکانی پەروەردە و فێرکردن و هەروەها لە چاپەمەنی و ڕۆژنامەوانی و میدیادا، هەروەها ناساندنی هەندێک لەو زارە کوردییانە بە زمانی سەربەخۆ وەک هەوڵدان بۆ فەرمی ناساندنی زارەکانیزازاکی و هەورامی و شەبەکی و کاکەیی و ئێزیدی و لەکی.. تد، لەلایەن هەندێ ناوەندی شۆڤینی نەتەوەی سەردەست لە وڵاتانی دەوروبەر بە پلان و بەرنامەڕیژی کاری بۆ دەکەن، وەک چۆن لە سەرەتای دامەزراندنی کۆماری نوێی تورکیادا بە دەستوور زمانی کوردی قەدەغەکراو ئاخێوەرانی سزای توند دران، دواتریش هەوڵدان بۆ جینۆسایدکردنی کەلتووری بۆ نموونە ناساندنی زاری دملکی-زازاکی وەک زمانێکی سەربەخۆو جیاواز لە زمانی کوردیدا، هاوکات هەر لە سەردەمی دەسەڵاتی ڕەزاشاوە تا دەگات بەئێستای کۆماری ئیسلامی، تەنانەت دژ بە قانوونی بنەڕەتی کۆماری ئیسلامیش، دامەزراوەکانی دەوڵەت لە هەوڵی بەردەوامدا بوونە زمانی کوردی بە زارێکی فارسی بناسێنێن و هاوکاتیش زارەکانی لەکی و لوڕی و هەورامی تەنانەت کەڵهوڕیش بە زمانی سەربەخۆ بناسێنن، تەنانەت کەسانێک لە خودی ئەو پێکهاتانە بە ناوی زمانناس و ئەکادیمی دەیانەوێت لە ڕێگای نووسین و توێژینەوەی بەناو زانستی و لەچاپدانی کتێبەوە ئەو هەوڵە نەزۆکە دژ بەزمانی کوردی بسەڵمێنن.
چی بکرێت باشە؟
گەرەکەدەزگاو ناوەندە ڕووناکبیرییەکانی کوردستان ڕێگاچارەیەکی گونجاو بۆ ئەو کێشەیەیتایبەتە بە پرسگەلی زمانی کوردی بدۆزنەوە، کە لە هەنگاوی بەراییدا بۆ داهاتووش گرنگە هەوڵێک بۆ زمانی ستانداردی زمانی کوردیبدرێت، وەک هەوڵدان بۆ دامەزراندنی ئەکادیمیایەکی تایبەت بە زمانی کوردی، کە لە کەسانی شارەزا و پسپۆر و دڵسۆزانی زمانی کوردی پێکهاتبێت، دوور لە تەزکیەی ئەم حیزب و ئەو حیزب و ناوچە و خێڵ و عەشیرەت، هەروەها بانگهێشتکردنی کەسانی شارەزا و پسپۆر لەبەشەکانی دیکەی کوردستان و تاراوگە، بە کەڵک وەرگرتن لە زانست و زانیارییەکانیان، وێڕای ئاخێوەرانی کوردی بادینی و سۆرانی گەرەکە ئەم ئەکادیمیای زمانە نوێنەری زارو بنزارە کوردییەکانی دیکەی وەکو زازاکی و هەورامی و لەک و لوڕ و کەڵهوڕی تێدا هەبێت، وەرزانە و سالانەش دیدارو کۆنفرانسی زانستی لەسەر پرسگەلی زمانی کوردی لە سێکتەرە جیاوازەکانی پەروەردە و میدیا و زارەکان بەڕێوە ببەن.
*سەرنووسەری گۆڤاری زمانناسیی زمان و زار.