بە ڕوونی
كاوە مەحموود
عەلمانییەت بژاردەیەك بۆ مەدەنیبوون و پێشكەوتن و بەیەكەوەژیان
بەشی سێیەم و كۆتایی/ ڕۆڵی ئایین و چەمكی عەلمانییەت
ڕۆڵی ئایین لە كۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا بە تێڕوانینێكی داماڵڕاو لە پەرەسەندن و وردەكارییەكانی ژیانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتووری تەماشا ناكرێت و، ئەم ڕۆڵە لە ژیانی كۆمەڵگادا بە دابڕان لە قۆناغی ئەو ئەركەی، كە لە ناكۆكی و ململانێیەكاندا بینیوێتی دەستنیشان ناكرێت.
لە چوارچێوەی مێژوویی ئەو ئەركەی ئایین لە كۆمەڵگادا بینیوێتی، دوو بابەت دێنە پێشەوە. بابەتی یەكەم ئەركی ئایین و ئەو ڕۆڵەی بینیوێتی وەك بابەتێكی دەروونی و ڕووحی، كە لەگەڵ كەلەپوور و ڕۆشنبیری باو تێكەڵبووە. بابەتی دووەم ڕۆڵی ئایین و ئەو ئەركەی، كە لە ژیانی سیاسی و ڕێكخستن و بەڕێوەبردنی كۆمەڵگا لە سایەی ناكۆكی و ململانێی بەرژەوەندییەكان پێی سپێردراوە، كە لە ئاكامدا هزری ئایینی بەرهەمدەهێنێت و دەچێتە خانەی ئایینی سیاسییەوە.
دەستەواژەی ئایینی سیاسی لەلایەن گرووپە ئیسلامگەرییەگانەوە ڕەتدەكرێتەوە و، پێیانوایە مەبەست لەبەكارهێنانی، كەمكردنەوەی دەسەڵات و هەژموونی هزری ئایینییە بەسەر ناوەندی ئایینپەروەران و، بەمەش تەگەرە و كۆسپ بۆ سەپاندنی ئەو جێگرە سیاسییەی، كە سەرچاوە لە هزر و ئایدیۆلۆجیای ئایینی وەردەگرێت و، بەرهەمی سەرچاوەیەكی دەرەوەی مێژووی مرۆڤایەتییە، كە ئەمەش نهێنی و وزە بە سەپاندنی بەسەر خەڵكدا دەدات.
لەهەمان كاتدا ئەو گرووپانە پێیانوایە بەكارهێنانی دەستەواژەی ئایینی سیاسیی یان ئیسلامی سیاسیی ڕێگرە لە پرۆژەی بەئیسلامكردنی كۆمەڵگا وەك سەرەتایەك بۆ بەئیسلامكردنی دەوڵەت.
بەشێك لە ململانێیەكانی پێشووی ناوچەكە لە مێژوودا لە چوارچێوەی بەكارهێنان و وەبەرهێنانی ئایین لە سیاسەتدا ئەنجامدراوە، بەڵام لەسایەی ڕێڕەوی مێژوویی هاوچەرخدا، یەكلاكردنەوەی ناكۆكی و ململانێیەكانی ئەم سەردەمە پێویستی بە جیاكردنەوەی ئایین لە سیاسەتدا هەیە و، ڕۆڵی ئایینیش لە بازنەی پێداویستییە دەروونی و ڕووحییەكاندا دابنرێت.
ئەم ئاراستەیە، كە وەك پێداویستییەكی بابەتی هاتۆتە پێشەوە، یارمەتیدەری گەڵاڵەبوونی چەمكی عەلمانییەت بوو.
گوتار و چەمكی عەلمانییەت لە كۆمەڵگای ئێمەدا، تەنیا كاردانەوەیك نییە سەبارەت بە بۆچوونی دانانی شەریعەت بە سەرچاوەی سەرەكی دەستوور، یان كاردانەوەی گوتاری ئایینی بێت، كە لە چوراچێوەی پرۆژەی بەئیسلامكردنی كۆمەڵگا ئاراستە دەكرێت. عەلمانییەت پرۆسەیەكی مێژووییە، كە لە چوارچێوەی ناكۆكی و ململانێیە ئاڵۆزەكانی كۆمەڵگا وەك بەشێك لە سەرجەم زانستەكانی كۆمەڵگا لە بوارەكانی سیاسەت و ئابووری و مێژووی مۆدێرنەتە و، بە وابەستیی بە چەمكی دیموكراسی لەدایكبووە.
پەیوەندی نێوان دین و دونیا لە ڕوانگەی عەلمانییەتەوە گوتارێكی ژیانیی نێو مێژووە نەك لە دەرەوەی مێژووی مرۆڤایەتی و سەرچاوەیەكی نادیار. ئەم گوتارە لە سایەی پرۆسەیەكی مێژوویی درێژخایەنی پەیوەندیدار بە پەرەسەندنی سەرمایەداری و گۆڕانكاری لە ریزبەندە چینایەتییەكان و گەڵاڵەبوونی چەمكی ماف و سەرهەڵدانی كۆمەڵگای نوێ لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون، بێ جیاوازی نێوان ئەرستۆكراسی و پیاوانی ئایینی و خەڵك بەگشتی پەیدابووە.
كاتێك باس لە پەیوەندی نێوان عەلمانییەت و مۆدێرنەتە دەكەین ئەوا مەبەستمان تەنیا مۆدێرنەتەی بواری ئەدەب و هونەر نییە، بەڵكو مۆدێرنەتە وەك پەرەسەندنی بابەتی نێو مێژووی پابەند بە كۆمەڵگا و یاسا و زانستەوە لە چوارچێوەی چەمكی گۆڕانكاری. بەم شێوەیە عەلمانییەت ڕەچەتە و فۆرمەلەیەكی ئامادەكراوی كۆمەڵێك یان دەستەیكی نێو میژووی مرۆڤایەتی نەبووە، كە لە چوراچێوەی دوو فاقەی ڕەتكردنەوە یان قایلبوون تەماشا بكرێت. عەلمانییەت پرۆسەیەكی مێژووییە و لە كۆمەڵگای جیاوازدا بەئاستی جیاواز گەڵاڵەبووە و پەرەیسەندووە و، مێژووی ئەم چەمكە لە ئەزموونی ئەوروپا و دەوڵەتە ئیسلامییەكان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەیەك شێوە نییە و، لەهەمان كاتیشدا ناكرێ عەلمانییەت تەنیا لە ئەزموونی ئەوروپادا قەتیسبكرێت، هەر بۆیە مامەڵە لەگەڵ ئاستی جیاواز و جۆراجۆر و هێز و دامەزراوی مێژوویی جیاواز لە ئاستی پەرەسەندندا، عەلمانییەت گەشەیكردووە.
لە ڕوانگەی تێڕوانین بۆ عەلمانییەت وەك پێداویستییەكی بابەتی و ژیانی، ڕواڵەت و شێوازی دیاربوونی لە كۆمەڵگا ئیسلامییەكاندا دەردەكەوێت. لە مێژووی دەوڵەتی عوسمانیدا حوكمی پاشگەزبوونەوە لە ئایینی ئیسلام (حكم الردە) لە ساڵی 1858 لادرا. دوابەدوای ئەم هەنگاوە جزیە و بازرگانی بە كۆیلە و كۆیلایەتی هەڵوەشایەوە. ئەم بابەتانەی كە پێشتر لەسایەی ڕەوابوونی هزری ئایینی دەكرا و پەیڕەوی فقهی بۆ دانرابوو، بەهۆی پەرەسەندن و ئاڵوگۆڕ و گۆڕانكارییەكانی ناوخۆ و جیهان هەرچەندە ئەو بابەتانە بەحوكمی ئایینی پیرۆز ڕێكخرابوو، ڕەوابوونی نەما.
ئەگەر بڕوانینە لایەنی قانونی ـ سیاسیی لە چەمكی عەلمانییەت، ئەوا دیسانەوە ئەم چەمكە لە فەلسەفە دانابڕێت و لایەنی تیۆری عەلمانییەت بەرهەمی (تێڕوانینی عەقڵی) قوتابخانە فەلسەفییەكانە، كە لەبواری كردەیی توانی جیاكاری نێوان دەسەڵاتەكان بكات و، ئایین لە دەوڵەت جیابكاتەوە و جیاوازی نێوان دەسەڵاتی رووحی و دەسەڵاتی زەمەنی (دونیایی) بكات.
وشەی عەلمانییەت لە زمانی عەرەبیدا نوێیە و بەهەمان شێوە بەكارهێنانی لە زمانی كوردیدا. لە زمانی ئینگلیزی Secularism و لە فەرەنسی Laicisem كە لە یۆنانی lAIKOS بەمانای عەوامی خەڵك یان كۆڕی خەڵك و مەدەنی و نەخوێندەوار بەكارهاتووە. بەرامبەر ئەم دەستەواژەیە وشەی CLER وەك وەسفێك بۆ پیاوانی ئایینی، كە لەسەدەكانی ناوەڕاستدا خوێندەواربوونە بەكارهێنرا.
لە سایەی ململانێیەكاندا بانگەشكەرانی دەوڵەتی ئایینی كارێكی زۆریان كرد، كە بەشێوەیەكی شێواو پێناسەی عەلمانییەت بە خەڵك بگەیەنن، بەو ئاراستەیەی عەلمانییەت دژ بە ئایینە. مەبەستی سەرەكی ئەم كارەش بەردەوامبوونی ئەو پرۆسە سیاسییانە بوو، كە ئایین لە سیاسەتدا بەكاربێنن و پیرۆزی بەدەوڵەتی ئایینی ببەخشن.
عەلمانییەت هەر لە سەرەتای گەڵاڵەبوونیدا بانگەشەی بۆ دەوڵەتی عەلمانی كرد بەمانای جیاكردنەوەی دەسەڵاتی ئایینی لە دەسەڵاتی سیاسی و، ڕێزگرتنی سەرجەم بیروباوەڕە ئایینەكان و شوناسی كەلتووری و ڕووحی گەلانی جیاواز و كۆمەڵگای هەمەجۆر لە ڕێگای پشتبەستنی دەوڵەت بە جۆرە دەستوور و قانونێك، مافی یەكسانی تاكەكان بێ جیاوازی لە شوناسی ئایین و ڕگەز و تیرە و ڕەچەڵەكی نەتەوەیی، لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون ڕێكدەخات. بەپێی عەلمانییەت بیروباوەڕی ئایینی كۆمەڵە بابەتێكی تایبەت بەهەر تاكێكە، كە مافی ئەوەی هەیە بەئازادی بیروباوەڕی خۆی وەك مافێكی هاووڵاتیبوون پەیڕەوبكات و، لەم میانەشدا ڕێز لە دامەزراوە ئایینییەكان دەگیرێت و جێبەجێیكردنی ئەركی خۆیان و پێشكەشكردنی خزمەتگوزرای بۆ ئایینپەرەوەران مسۆگەردەكرێت.
گومانلابردن و ڕوونكردنەوەدان سەبارەت بەو شاڵاوەی بەمەبەستی شێواندنی عەلمانییەت لە كوردستان و عێڕاقدا دەكرێت، یەكێكە لە ئەركەكانی هێز و لایەنی دیموكراسیخواز و عەلمانی، كە لەپێناوی دەوڵەتی دیموكراسی و كۆمەڵگای مەدەنی تێدەكۆشن. پێویستە ئەم ئەركە لە كاری سیاسی و ئەجیندەی تێكۆشانی جەماوەریدا بژاردەی سەرەكی بۆ مەدەنیبوون و پێشكەوتن و بەیەكەوەژیان بێت، كە لە سایەیدا مافی سەرجەم ئایینەكان و تاكەكان و مافی ژنان، دابیندەكرێت.
هەرچەندە ئاماژەكردن لە دەستووردا بەوەی دەوڵەت عەلمانییە ئێجگار گرنگە، بەڵام دابینكردنی عەلمانیت پێویستی بە جەختكردنە لەسەر كۆمەڵێك پرنسیپی دەستووری كە بێلایەنی دەوڵەت وەك كەسایەتییەكی مەعنەوەی ڕوون بێت، چونكە دەكرێ تاك ئایینی خۆی هەبێت و ئیماندار یان بێباوەڕ بێت و بەو پێیەش بەپێی ئایینی خۆی عیبادەت و نوێژ و رۆژوو بگرێت ، بەڵام ناكرێ دەوڵەت شوناسێكی ئایینی هەبێت و بەو پێیەش ڕێوڕەسمی ئایینی پەیڕەوبكات.
دەوڵەتی عەلمانی بەیەك چاو بایەخ بە ڕێزگرتنی سەرجەم ئایینەكان بێ جیاوازی دەدات و ماوە بە تكفیركردن و بەكارهێنانی دامەزراوە ئایینەكان بۆ بەرژەوەندی سیاسی و مەبەستی حزبی نادات و، زێدە ماف بەكەس وەك تاكو وەك دامەزراو نابەخشێت.
بەم جۆرە عەلمانییەت پانتاییەكی گشتی كۆمەڵگایە، كە مرۆڤەكان كۆدەكاتەوە و زەمینەی ئاشتی و ئارامی و بەیەكەوەژیانە، كە بنەمای سەرەكی گەشەپێدانی كۆمەڵگایە.
