ڕزگار ئاکرێی
لە 30 ی ئازاری 2026، کنێستی ئیسرائیل یاسایەکی تێپەڕاند کە مردن دەسەپێنێت بە هەڵواسین بەسەر زیندانیە فەلەستینییەکان و دەستگیرکراوەکان کە لەلایەن دادگای سەربازییەوە تاوانبار کراون لە کەیسەکانی بەشداریکردن لە هێرشی کوشندە، کە سزاکە دەبێت لە ماوەی نەوەد ڕۆژ لە تاوانبارکردنەکە جێبەجێ بکرێت. ئەمە یاسای تاوان نییە. ئەمە ئامرازێکی کۆدکراوەی پاکتاوی ڕەگەزییە کە لە چوارچێوەی سیستەمێکی ئاپارتایدی بەڵگەنامەدا کار دەکات.
ئاپارتاید لێرەدا وەسفێکی ڕەوانبێژی یان زیادەڕەوییەکی شاعیرانە نییە. ئەمە زاراوەیەکی یاسایی وردە کە لە یاسای نێودەوڵەتیدا وەک سیستەمێکی زاڵبوونی دامەزراوەیی سیستماتیک لەلایەن گروپێکی نەتەوەییەوە بەسەر گروپێکی نەتەوەییدا پێناسە کراوە، لەسەر بنەمای جیاکاری لە ماف، جوڵە و هەبوونی یاسایی. ئەم سیستەمە بەرگێکی سیاسی بێ وێنەی ئەمریکی هەیە.
بۆ تێگەیشتن لەوەی چی ڕوویداوە، ناتوانین تەنها بە یاسا دەست پێبکەین. ئێمە دەبێت لە هەموو ئەو پێکهاتەیە دەست پێبکەین کە بەرهەمی هێناوە، سیستەمی سەرمایەداری کە دەیپارێزێت، و دووڕوویی ڕێکخراوی ڕۆژئاوا کە تەمەنی درێژ دەکاتەوە.
سزای لەسێدارەدان، هەرزانترین چارەسەرە بۆ دەوڵەتێکی شکستخواردوو
لە هەڵوێستی پرەنسیپی و مرۆیی خۆم، سزای لەسێدارەدان بە تەواوی و یەکلاکەرەوە ڕەت دەکەمەوە. مافی ژیان مافێکی سروشتییە و لە مرۆڤایەتی مرۆڤ جیانەکراوە، و هیچ دەوڵەتێک، هەرچەندە شەرعییەتی بانگەشەی بۆ بکات، مافی ئەوەی نییە لێی بسەنێتەوە. ئەم ڕەتکردنەوەیە نالەرزێتەوە کاتێک یاسا لە دەوڵەتێکەوە دێت کە خۆی بە دیموکراسی دەناسێنێت، هەروەها کاتێک لە دەوڵەتێکەوە دێت کە چەوساندنەوەی نەتەوەیی قێزەون ئەنجام دەدات لەبەرچاوی جیهان و بە پیرۆزی شاراوەی خۆی.
هیچ کەسێک تاوانبار یان توندوتیژ لە دایک نابێت. هەموو مرۆڤێک لە حاڵەتێکی بێتاوانی تەواودا لەدایک دەبێت. هەندێک هەلومەرج و هەلومەرجن کە مرۆڤ دەکەنە تاوانبار: هەژاری، بێکاری، نەبوونی پاراستنی کۆمەڵایەتی، ستەمکاری، جگە لە جیاکاری و چەوساندنەوەی نەتەوەیی و ئایینی و چینایەتی. سزای لەسێدارەدان بیانوویەکی ئامادە بۆ حکومەتە شکستخواردووەکان دەڕەخسێنێت بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی ڕاستەقینەیان لە چارەسەرکردنی ڕەگەکانی تاوان و توندوتیژی.
لە چوارچێوەی جیاکاری نەتەوەیی قێزەوندا، زیاتر دەڕوات: ئامرازێکە بۆ لەناوبردنی بەرهەڵستکاری، تاوانبارکردنی قوربانی، و گۆڕینی خەڵکێک کە ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبنەوە بە تۆمەتبار لەبەردەم دادگاکانی ستەمکارەکانیاندا، لە دیمەنێکدا کە نەبوونی دادپەروەری دەگاتە ئەوپەڕی ئەوپەڕی خۆی.
ئەمە ئاسانترین و کەمترین چارەسەرە، لە کاتێکدا چارەسەرکردنی ڕەگەکانی تاوان و توندوتیژی تێچووی زۆرە و کاری جدی و ڕاستەقینەی دەوێت. کاتێک ئەو دەسەڵاتە لەسەر نادادپەروەری و جیاکاری نەتەوەیی دامەزراوە، پرسیاری ڕەگەکانی توندوتیژی دەبێتە پرسیارێکی سیاسی دیار، چونکە وەڵامەکەی پێشوەخت زانراوە: ڕەگی توندوتیژی خۆی چەوساندنەوەیە، ئەو هەژارییەی دروستی دەکات، ئەو ئاوارەییەی بەرهەمی دەهێنێت، و ئەو سووکایەتییەی ڕۆژانە دەیخوێنێت.
سزای لەسێدارەدان لە جەوهەردا سزایەکی توندوتیژی، تۆڵەسەندنەوە و نامرۆڤانەیە کە لەسەر بنەمای لۆژیکی تۆڵەسەندنەوە دامەزراوە، نەک لەسەر لۆژیکی چاکسازی و چاکسازی. هەروەها لە سروشتی خۆیدا سزایەکی چینایەتی و جیاکارییە لە هەموو شوێنێک و لە هەموو کاتدا.
زۆرینەی ئەوانەی سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە لە جیهاندا سەر بە چینی کرێکار و کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان و کەمایەتییە نەتەوەیی و ئاینییەکانن.
بەدەگمەن گوێمان لە کەسێکی دەوڵەمەند یان کەسێکی خاوەن قورسایی سیاسی دەبێت کە بە تاوانێکی تاوانکاری لە سێدارە بدرێت. ئەمە ڕێکەوت نییە. ئەوە جەوهەری خودی سیستەمەکەیە، کە خاوەن ئیمتیازات دەپارێزێت و سزای بێبەشکراوەکان دەدات.
لەگەڵ ئەوەشدا، سزایەکی نەگەڕاوەیە لە جیهانێکدا کە دادگاکان بە هەڵەی گەورەی دادوەری پیس کراون و زۆرینەی دانپێدانانەکان لە ژێر زۆرەملێ، ئەشکەنجەدان و فشاری دەروونی و جەستەیی وەردەگیرێن. کاتێک سزای لەسێدارەدان بەسەر کەسێکی بێتاواندا دەسەپێنرێت، هیچ گەڕانەوە و قەرەبووکردنەوەیەک نییە، ئەمەش بەسە بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو سزایە لە بنەڕەتەوە.
چەند خراپترە کە دادگا لە سەرەتاوە سەربەخۆ نییە، بەڵکو خۆی بەشێکە لە ئامێری چەوساندنەوەی نەتەوەیی و یەکێک لە ئامرازەکانی.
ئەو کۆمەڵگایانەی کە مرۆڤانەترین مامەڵەن لەگەڵ تاوان و دادپەروەرترین لە دابەشکردنی ساماندا ئەوانەن کە توانای کەمکردنەوەی توندوتیژییان هەیە. کوشتن بەناوی یاساوە ئاسایش بەرهەم ناهێنێت. دەوڵەتێک بەرهەم دەهێنێت کە توانای تۆڵەسەندنەوە بەدەست دەهێنێت و لە چاکسازیدا شکست دەهێنێت، دەوڵەتێک کە لە ڕێگەی لەسێدارەدانەوە کلتوری مردن و کوشتن دەچەسپێنێت و لە هەموو کۆمەڵگادا بڵاوی دەکاتەوە.
کاتێک دەوڵەتێکی ئاوا لەسەر نادادپەروەری و جیاکاری نەتەوەیی قێزەون دامەزراوە، ئەم کەلتووری کوشتن لە سنوورەکانی خۆیدا نامێنێتەوە. دەبێتە مۆدێلێک کە هەناردە دەکرێت، شەرعی دەدرێت و لاسایی دەکاتەوە لەلایەن هەموو سیستەمێکی زاڵبوون کە بەدوای داپۆشینی یاسایی بۆ تاوانەکانی دەگەڕێت.
یاسای نوێ، گۆڕینی کوشتن بۆ سیاسەتی فەرمی
حکومەتی ئێستای ئیسرائیل ڕاستڕەوترین و توندڕەوترین و ڕەگەزپەرستترین حکومەتی ئیسرائیلە. کابینەکەی چەند وەزیرێکی تێدایە کە فەلەستینییەکان بە زمانێک وەسف دەکەن کە بە ئاشکرا مرۆڤایەتیان لێ داماڵێت و بە ئاشکرا بەرگری لە ئاوارەبوونی زۆرەملێ و لکاندن و لەناوبردنی جەستەیی وەک سیاسەتی فەرمی دەوڵەت دەکەن.
ئەم وەزیرانە نیازی خۆیان ناشارنەوە و قسەکانیان نەرم ناکەنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەر مێزی کۆنفرانسی نێودەوڵەتی دادەنیشن و لە هەندێک پایتەختی ڕۆژئاوا پێشوازییان لێدەکرێت. ئەم دژایەتییە زەق لە نێوان زۆربەی گوتاری سەرمایەداری ڕۆژئاوا لەسەر مافەکانی مرۆڤ و پراکتیکی ڕاستەقینەی سیاسەتی نێودەوڵەتییە کاتێک لەگەڵ بەرژەوەندییە ستراتیجیەکاندا بەریەک دەکەوێت.
ئەم حکومەتە لە بۆشاییدا لەدایک نەبووە و بە جیا حوکمڕانی نەکردووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستە لە بوێری لە تاوانی کۆدکراو چونکە دەزانێت کە تا ڕادەیەکی زۆر لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پارێزراوە و ئەو نرخەی دەیدات تا ئێستا ئەوەندە گران نابێت کە حسابەکانی بگۆڕێت.
گرنگترین بەرگی سیاسی ئەمڕۆ لە واشنتۆنەوە دێت. ئیدارەی ترەمپ کە سیاسەتی ڕاستڕەوی نەتەوەیی پۆپۆلیستی ئەمەریکا بە بێسنوورترین شێوە دەردەبڕێت، پشتیوانی ستراتیژی بێ مەرج بۆ ئیسرائیل دابین دەکات کە لە هەموو ئەو شتانە زیاترە کە ئیدارەکانی پێشووی ئەمەریکا پێیان بەخشیووە. ڕاستگۆیی مێژوویی پێویستی بە جەختکردنەوە هەیە کە ئەم پشتگیرییە داهێنانێکی ترەمپ نییە.
لەلایەن ئیدارەی دیموکرات و کۆمارییەکانەوە وەک یەک پەروەردە کراوە، تەنانەت ئەگەر پلە و شێوەکانی جیاواز بووبێت. ئەوەی ترەمپ کردوویەتی بەرزکردنەوەی سەقفی ئەم پشتیوانییە بوو بۆ ئاستێکی نوێ لە بێ شەرمی و ناوبانگ، هەموو گەڵایەکی هەنجیری دیپلۆماسی کە پێشتر کاریگەری نەرمی کردبوو.
ئەم پشتیوانییە تەنیا هەڵوێستێکی دیپلۆماسی نییە. ئەمە هاوپەیمانییەکی ئایدیۆلۆژیی ئۆرگانیکی نێوان دوو بزووتنەوەی راستڕەوی ڕەگەزپەرستە کە لە ناوەرۆکیاندا نزیکن: هەردووکیان هەژموونی نەتەوەیی بە سەرچاوەی شەرعییەت دادەنێن و هەردووکیان گوتاری ئاسایش و تیرۆر بەکاردەهێنن بۆ پاساو هێنانەوەی تاوانەکان دژی گەلانی چەوساو، هەردووکیان کار بۆ هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەکانی چاودێری نێودەوڵەتی دەکەن کە لەوانەیە لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکات، و هەردووکیان گوزارشت لە جیاوازی یەک سیستەمی سەرمایەداری دەکەن کە بەرژەوەندییەکانی زاڵبوون لە سەرووی هەموو مرۆڤێکەوە دادەنێن ڕەچاوکردنی یاسایی.
واشنتن و تەلئەبیب لێرەدا وەک دوو دەربڕینی جیانەکراوەی یەک سیستەم دەردەکەون کە هێز دەکاتە یاسا، نادادپەروەری نەتەوەیی دەکاتە شارستانیەت، و بەرگری دەکاتە تیرۆر.
ئەم هاوپەیمانێتییە هەموو شتێک دەدات بە مافەکانی ئیسرائیل بۆ زیادکردنی پێشێلکارییەکانی: پاراستن لە ئەنجومەنی ئاسایش لە ڕێگەی ڤیتۆی ئەمریکی دووبارە و سیستماتیک، داپۆشینی میدیا لە ڕێگەی میکانیزمی دیجیتاڵی ڕاستڕەوی ئەمریکی کە جینۆساید وەک بەرگری لە خۆی دادەڕێژێت، و پشتگیری نێودەوڵەتی کە جیاکاری نەتەوەیی قێزەون وەک بەرگرییەکی ڕەوا و ئاپارتاید وەک پێویستییەکی ئەمنی پێشکەش دەکات. ئەمەش یاسایەکی ڕەگەزپەرستی ئاشکرا وەک بەشێک لە سیستەمی حوکمڕانی نێودەوڵەتی مامەڵە دەکات.
ئەوەی لێرەدا نوێیە لە خودی کردارەکەدا نییە. ئیسرائیل دەیان ساڵە لە سێدارەدانی نایاسایی ئەنجام دەدات لە ڕێگەی کوشتن و لەناوبردنی مەیدانەکان و بۆمبارانکردنی ڕاستەوخۆی دانیشتوانی مەدەنی. زۆرێک لەو ئۆپەراسیۆنانە دەیان هاووڵاتی مەدەنی لە دەوروبەری ئامانجەکانیان کوشت و بوونە جۆرێک لە لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ کە بە زمانی ئاسایش و بەربەست داپۆشرابوو.
ئاشکراترین و قێزەونترین مۆدێل ئەوەیە کە لە غەززە لە مانگی تشرینی یەکەمی 2023 ەوە ڕوویداوە، کە ژمارەی قوربانیان لە حەفتا هەزار کەس تێپەڕیوە بەپێی ئامارە بەڵگەنامەکان کە زۆربەیان خەڵکی مەدەنی بوون.
ئەوەی ئەم دیمەنە ترسناکتر دەکات ئەوەیە کە زۆربەی ئۆپەراسیۆنەکانی ئامانج لە ڕێگەی سیستەمی زیرەکی دەستکرد و ئەلگۆریتمێکی پێشوەخت بەرنامە بۆ داڕێژراو ئەنجامدراون کە ئامانجەکان هەڵدەبژێرن و فەرمانی کوشتن دەدەن بەبێ دەستێوەردانی مرۆڤ. ئەمە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی نییە.
ئەمە شێوازێکی فاشیستی لە لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی بێ دادگایە کە لەبەردەم چاوی جیهاندا ئەنجام دەدرێت.
ئەوەی ئەمڕۆ تازەیە ئەوەیە کە دەوڵەت چیتر خۆی بە کوشتنی نهێنی سنووردار ناکات. ئێستا بە ئاشکرا ئەم کارە دەکات و شەرعییەتی یاسایی پێدەبەخشێت و دەیخاتە ناو جبەخانەی یاسایی ڕاگەیەندراوەکەیەوە. ئەمە ئازایەتی نییە لە داننان بەوەی کە لەسەر زەوی ڕوودەدات. ئەوە بوێرییە لە ئاسایی کردن و بە یاساییکردنی تاوانەکان بە پیسترین شێوەکانیان.
بزووتنەوەی نیشتەجێبوون، لە پەراوێزەوە بۆ دڵی بڕیاردان
ئەم زیادبوونە ناتوانێ جیا بکرێتەوە لە ڕۆڵی گەشەسەندووی بزووتنەوەی نیشتەجێکردنی ڕەگەزپەرست لە کەناری ڕۆژئاوا کە بە درێژایی دەیان ساڵ لە کۆمەڵێک لە پەراوێزی نەخشەی سیاسیەوە گۆڕاوە بۆ هێزێکی سیاسی کاریگەر لەناو پێکهاتەی دەوڵەتی ئیسرائیلدا. ئەم بزووتنەوەیە بە جیا لە چوارچێوەی نێودەوڵەتی نەگەیشتە ئەم پێگە تەوەرەییە.
گەشەی کرد و گەشەی کرد لە ژێر بودجەی بەردەوامی ئەمەریکا و هاوبەشی ئابووری بێپچڕان و پەیوەندییە دیپلۆماسییە ئاساییەکان کە تەنانەت لە خراپترین و توندوتیژترین قۆناغەکانی فراوانبوونی نیشتەجێبوونیشدا هەرگیز نەپچڕا. ئەم بزووتنەوەیە ئێستا بەرەو سیاسەتی توندڕەوتر پاڵ دەنێت و ئامرازەکانی سەرکوتکردن و سزادان فراوان دەکات، لەوانە یاسای توندتر وەک ئەو یاسایەی بەم دواییانە پەسەند کراوە.
ئەم گۆڕانکارییە بەرهەمی ستراتیژێکی سیستماتیک بۆ بنیاتنانی بوونی دیمۆگرافی و سیاسی لە خاکی فەلەستین و هاوکاری بەردەوامی پارەی حکومەت و پاراستنی سەربازی هەمیشەیی.
نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەلەستین پێشێلکارییەکی ئاشکرا و بەڵگەنامەی یاسای نێودەوڵەتییە و ئەمە بڕیارێکی یاسایی ڕوون و ئاشکرایە. ماددەی 49 لە پەیماننامەی چوارەمی جنێڤ ڕێگە لە دەسەڵاتێکی داگیرکەر دەگرێت هاوڵاتیانی خۆی بگوازێتەوە بۆ ئەو خاکەی کە داگیری دەکات.
دادگای نێودەوڵەتی لە راوێژکارییەکەی ساڵی 2024 دا دووپاتی کردەوە کە بەردەوامی داگیرکاری ئیسرائیل و دامەزراندنی نیشتەجێبوون بەپێی یاسای نێودەوڵەتی نایاساییە و داوای کۆتاییهێنان بە ئەو شوێنانە کرد. بڕیاری 2334ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ساڵی 2016 دەرچوو، بە کۆی دەنگ جەخت لەوە دەکاتەوە کە نیشتەجێبوونەکان هیچ یاسایەکیان نییە و بەربەستێکی گەورەن لەبەردەم ئاشتیدا.
لەسەر زەوی، ژمارەی نیشتەجێبووان ئەمڕۆ لە حەوت سەد هەزار کەس تێدەپەڕێت، لە دۆخێکدا کە بەردەوامی جوگرافیای فەلەستینییەکان پارچەپارچە دەکات و کەناری ڕۆژئاوا دەکاتە دوورگەیەکی دابڕاو. سەرەڕای هەموو ئەمانە، زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا بەردەوامن لە هاوردەکردنی کەلوپەلی نیشتەجێبوون و دارایی ئەو کۆمپانیایانەی لەوێ کار دەکەن و گرێبەستی بازرگانی لەگەڵ ئیسرائیل واژۆ دەکەن.
نوێنەرانی ئەم بزووتنەوەیە ئەمڕۆ پۆستی وەزاری گرنگیان هەیە و ئەوەی پێشتر بە ئەجێندای توندڕەوی پەراوێز دادەنرا تا ڕادەیەکی زۆر بووە بە سیاسەتی فەرمی دەوڵەت کە وەرگێڕدراوە بۆ یاسای ناچاری کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیان و مافەکانی فەلەستینییەکان هەیە.
پێکهاتەی یاسایی دووانە، دوو ڕێگا بۆ جێبەجێکردن
ئەم یاسایە لە بۆشایی یاسایی دەرناکەوێت. ئەم یاسایە دەکەوێتە چوارچێوەی دوو پێکهاتەی یاسایی کە چەندین ساڵە بوونی هەیە، لەسەر بنەمای دوو ڕێڕەوی جیاواز کە لەوانەیە ببێتە هۆی سزای لەسێدارەدان. ڕێڕەوی مەدەنی لەناو ئیسرائیلدا هەندێک کردەوەی دیاریکراو لە چوارچێوەی تیرۆردا پێناسە دەکات و مەرجی یاسایی تایبەت دادەنێت کە لەوانەیە لە ڕووی تیۆرییەوە ڕێگە بۆ جێبەجێکردنی سزاکە بکاتەوە.
بەگوێرەی هەندێک لە شیکردنەوەکان، لەوانەیە هەندێک عەرەبی فەلەستینی لەناو ئیسرائیل بگرێتەوە، یان زیندانیان و دەستگیرکراوەکان کە بەهۆی ڕووداوەکانی وەک 7ی تشرینی یەکەمی 2023 دەستگیرکراون. لە هەمان کاتدا ڕێڕەوی سەربازی لە کەناری ڕۆژئاوا و کەرتی غەززە بەسەر ئەو فەلەستینیانەدا جێبەجێ دەکرێت کە لەژێر سیستەمێکی جیاکاری نەتەوەیی قێزەوندان و لە چوارچێوەی سیستەمێکی دادوەری تەواو جیادا کە نە بە پێوانەی دادپەروەری مەدەنی بەڕێوە دەبرێت و نە بە گەرەنتی سەرەتایی.
ئەم دوالیزمە یاساییە ڕەنگدانەوەی پێکهاتەیەکی سەرکوتکەری بە ئەنقەست کە دوو گرووپی مرۆڤ دەخاتە ژێر دوو سیستەمی یاسایی جیاوازەوە: سیستەمێک بۆ نیشتەجێبوون و یەکێکی تر بۆ چەوساوەکان، سیستەمێک بۆ ئەو کەسەی کە مافی تەواوی هەیە و سیستەمێکی تر بۆ ئەو کەسەی کە تەنها بەهۆی بوونی لەسەر خاکی باوباپیرانی بووە بە هەڕەشەی ئەمنی.
سزای لەسێدارەدان لە ئیسرائیل بەتەواوی نوێ نییە، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە خەریک بوو بەسترا و بە دەگمەن جێبەجێ دەکرا، و تەنها لە حاڵەتێکی نائاسایی زۆر سنوورداردا بەکار دەهات، بەتایبەتی لە سێدارەدانی ئەدۆڵف ئایشمان لە ساڵی 1962. گۆڕانی ئێستا تەنها لە چالاک کردنەوەی نییە.
زیاتر دەڕوات، مەودای خۆی فراوان دەکات، ئاسانکاری بۆ جێبەجێکردنەکەی دەکات، و قوربانییەکانی لە هەموو گرەنتییەکی ڕێوشوێن داماڵێت، لە چوارچێوەیەکی سیاسی و سەرکوتکەردا کە هیچ بوارێک بۆ لێکدانەوەی مەبەستە ڕاستەقینەکانی ناهێڵێتەوە.
ئەوەی ئەم یاسا قێزەونە بە تاوان دادەنرێت تاوان نییە بە مانا یاساییە ڕاستەقینەکەی خۆی. بەرگری خۆی بە هەموو شێوەکانیەوە بە تاوان دادەنێت. ئەوانەی دەکەونە دیلەکانەوە دەبێت بەپێی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی وەک دیلی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت نەک وەک تاوانبار، ئەمەش ئەو پێگەیەیە کە لە پەیماننامەی سێیەمی جنێڤدا دەستەبەر کراوە، کە هێزە داگیرکەرەکە بە ئەنقەست پشتگوێی دەخات بۆ ئەوەی خەباتی ئازادیخوازی بگۆڕێت بۆ تاوانێک کە شایەنی لەسێدارەدان بێت.
فەلەستینییەکان لە ناوچەکانی ژێر داگیرکاری ئیسرائیل لەبەردەم سیستەمی یەکسانی یاسایی دادگایی ناکرێن. لەبەردەم دادگایەکی سەربازی دادگایی دەکرێت کە لە چوارچێوەی چەوساندنەوەی نەتەوەیی قێزەوندا کار دەکات و سەرەتایترین گەرەنتی دادگاییەکی دادپەروەرانەی لێ داماڵراوە و بەگوێرەی رێکخراوەکانی مافی مرۆڤی ئیسرائیلی و نێودەوڵەتی رێژەی تاوانبارکردنەکان نزیک دەبێتەوە لە تەواوی دادگاییکردن. ئەم دادگایانە دادپەروەری نین بە هیچ مانایەکی ڕاستەقینەی وشەکە. ئەمانە ڕێوشوێنێکی بیرۆکراتییە کە ڕواڵەتێکی یاسایی هەڵە دەبەخشێت بە بڕیارەکانی پێشوەخت لە ژوورەکانی تردا.
وردەکارییەکانی یاسا، لەسێدارەدانی دڕندانە بەبێ گەرەنتی
ئەوەی ئەم یاسایە لە یاساکانی تری تاوان جیا دەکاتەوە تەنها سزاکە نییە. ئەمە دیزاینێکی سیستماتیک و بە ئەنقەست بۆ لابردنی هەموو گەرەنتییەکی یاسایی کە لەوانەیە ڕێگری لە جێبەجێکردنی بکات. داواکاری گشتی پێویست ناکات داوای جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان بکات و ڕەزامەندی سادەی لیژنەیەکی سێ ئەفسەری سەربازی بەسە بۆ دەرکردنی سزای لەسێدارەدان.
دادوەران پێویستە پاساوی نائاسایی تۆمار بکەن ئەگەر بیانەوێت سزای لەسێدارەدان بە زیندانی هەتاهەتایی بگۆڕن، کە لۆژیکی دادپەروەری سەرەو ژێر دەکات بە شێوەیەک کە سروشتی ڕاستەقینەی ئەم یاسایە دەردەخات: لەسێدارەدان بووە بە بنەڕەت و بەزەیی بە هەڵاواردن، واتە دادوەر دەبێت پاساو بۆ ئەوە بدات کە بۆچی نەکوژێت، نەک بۆچی بکوژێت.
ڕێگاکانی پێداچوونەوە و پێداچوونەوە بە توندی سنووردارکراون و ئەگەری لێبوردنیان نەماوە، لە کاتێکدا تۆمەتبارەکان لە گۆشەگیرییەکی تەواو ڕاگیراون و مافی نوێنەرایەتی یاسایی سنوورداریان بۆ دەکرێت، چونکە پارێزەرەکە تەنها لە ڕێگەی پەیوەندی ڤیدیۆییەوە پەیوەندی لەگەڵ بریکارەکە دەکات.
لەپاڵ ئەم یاسایەدا، پرۆژە یاسایەکی تر لەبەردەم کنێست ئامادە دەکرێت کە بە یاسای دادگاییکردنی بەشداربووانی ڕووداوەکانی 7 ی تشرینی یەکەم ناسراوە. دادگای سەربازی نائاسایی دروست دەکات کە دەسەلاتی پێشوویان هەیە بۆ دادگاییکردنی ئەو کەسانەی تۆمەتبارن بە بەشداریکردن لە هێرشەکانی 7ی تشرینی یەکەمی 2023. ئەم دادگایانە دەسەڵاتیان هەیە لە یاسا ستانداردەکانی بەڵگە و ڕێوشوێن لابدەن، و سزای لەسێدارەدان بە زۆرینەی سادە بسەپێنن بەبێ ئەوەی داواکاری گشتی داوای بکات.
ئەم دوو یاسایە پێکەوە فراوانبوونێکی بێ وێنە لە بواری جێبەجێکردندا پێکدەهێنن، هەندێک لە گرەنتی ڕێوشوێنەکان لادەبەن کە دەیان ساڵە جێبەجێکردنیان سنووردار کردبوو، و بەگشتی بازدانێکی چۆنایەتی لە ڕێگای چەسپاندنی قڕکردنی یاسایی بە فاشیستترین شێوەکانیدا دەنوێنێت.
تاوانبارکردنەکە پێش دەستپێکردنی دادگاییکردنەکە بڕیاری لەسەر دراوە. بە پێچەوانەوە، ئەو هاووڵاتییە جوولەکەیەی ئیسرائیل کە تاوانی بەڵگەنامەیی دژی فەلەستینییەکان ئەنجام دەدات، لەوانە کوشتن و ئاوارەبوون و سوتاندنی گوندەکان، لە سیستەمێکی یاسایی تەواو جیاوازدا دادگایی دەکرێت، یان بەهیچ شێوەیەک دادگایی ناکرێت، چونکە لێکۆڵینەوە لە زۆربەی تاوانەکانی نیشتەجێبووان زۆر جار بە ڕەفە و داخستنی دۆسیەکان کۆتایی دێت بەبێ لێپرسینەوە.
ئەم جیاکارییە کەموکوڕییەک نییە کە بتوانرێت بە هەموارکردنی دەقێک چاکبکرێتەوە. ئەمە جەوهەری پێکهاتەیەکی یاساییە کە مرۆڤ دابەش دەکات بۆ پۆلێنی نایەکسانی ژیان و ماف، کە لە ناوەڕۆکدا پێناسەی یاسایی وردی ئاپارتاید پێکدەهێنێت.
کاتێک سیستەمێکی لەم شێوەیە دەسەلاتی لەسێدارەدانی کەسێک لە ماوەی نەوەد ڕۆژدا لەسەر بنەمای دادگاییەکی سەربازی بە رێژەی تاوانبارکردنی ئۆتۆماتیکی پێدەدرێت، ئێمە مامەڵە لەگەڵ یاسای تاواندا ناکەین. ئێمە ڕووبەڕووی ئامرازێکی کۆدکراوی پاکتاوی ڕەگەزی دەبینەوە کە واژۆی پەرلەمان و مۆری دەوڵەتی لەسەرە.
ئاپارتاید، تایبەتمەندییەکی یاسایی لە بنچینەی واقیعەوە
وەسفکردنی ئیسرائیل وەک سیستەمێکی جیاکاری ڕەگەزی چیتر تەنها وتارێکی سیاسی نییە. ئەمە بووە بە تایبەتمەندییەکی یاسایی دۆکیۆمێنتاری کە لەلایەن ڕێکخراوە گەورەکانی مافەکانی مرۆڤەوە پشتگیری دەکرێت. لە راپۆرتی ساڵی 2022دا، لێبوردنی نێودەوڵەتی گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئیسرائیل سیستەمێکی ڕەگەزپەرستی دژی فەلەستینییەکان پەیڕەو دەکات کە لەسەر بنەمای ستەمی سیستماتیک و جیاکاری دامەزراوەیی دامەزراوە و لە سەرانسەری ناوچەکانی فەلەستین و لەناو کۆمەڵگە فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیلدا بڵاو دەبێتەوە. هیومان ڕایتس ۆوچ هەروەها لە راپۆرتی ساڵی 2021ی خۆیدا دووپاتی کردووەتەوە کە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل تاوانی ڕەگەزپەرستی و چەوساندنەوە ئەنجام دەدەن لە ڕێگەی سیاسەتەکانەوە بە ئامانجی چەسپاندنی هەژموونی گروپێکی نەتەوەیی بەسەر گروپێکی تردا.
لە ساڵی 2024، دادگای نێودەوڵەتی راپۆرتێکی ڕاوێژکاریی مێژوویی دەرکرد و جەختی لەوە کردەوە کە بەردەوامی داگیرکاری ئیسرائیل بەپێی یاسای نێودەوڵەتی نایاساییە و داوای کۆتاییهێنان بە دەستبەجێی دەکات.
ئەم دەرئەنجامانە لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە ناسراوەکان و دادگا نێودەوڵەتییە ناسراوەکانەوە هاتوون کە بە پێی میتۆدی یاسایی توند و بەڵگەنامەی مەیدانی ورد کار دەکەن. ئەمانە بڵاوکراوەی ئایدیۆلۆژی گروپەکانی فشار نین.
تەنها بە بەکارهێنانی هەمان لۆژیکی بەرگری کە پێشتر ئەندازیارانی ڕەگەزپەرستی لە ئەفریقای باشوور بەکاریان هێنا کاتێک ڕەخنەی نێودەوڵەتیان وەک دەستتێوەردان لە کاروباری ناوخۆ و شکستهێنان لە تێگەیشتن لە تایبەتمەندی بارودۆخی ئاسایشی خۆیان وەسف کرد. مێژوو حوکمی ئەو کەسانەی داوە و ئەوانیش حوکم دەدات.
لەسەر ئەرزی واقیع، ئەم سیستەمە لە کۆمەڵێک ئامرازی یەکخراو دەردەکەوێت: یاساکان کە بە پێی ئەو زەوییە فەلەستینییەکان دەدرێت بە نیشتەجێبووان و بە بیانووی موڵک و ئامرازەکانی تر دەستی بەسەردا دەگیرێت، رژێمێکی مۆڵەت پێدان کە کۆنترۆڵی خۆی بەسەر هاتوچۆی فەلەستینییەکان لە نێوان شار و گوند و شوێنی کارەکانیاندا توندتر دەکات، دیوارێکی جیاکەرەوە کە نایاسایی بوونی لەلایەن دادوەری نێودەوڵەتی خۆیەوە دووپات کراوەتەوە. گەڕەکەکانی ئۆرشەلیم کە خانووەکانیان ڕووخێنراون بۆ ئەوەی نیشتەجێ لە جێگەی ئەوان دابنرێن و گەمارۆدانی غەززە کە کەرتی کرتی کردووە بە بەندیخانەیەکی کراوە کە دوو ملیۆن کەس تێیدا دەژین لە بارودۆخێکدا کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک کارەساتێکی مرۆیی بە ئەنقەست تۆمار کراوە. ئەمە سیاسەتێکی ئەمنی کاتی نیە. ئەمە پێکهاتەیەکی هەمیشەییە کە بۆ چەسپاندنی هەژموونی نەتەوەیی و ڕەگەزی دروستکراوە.
گاڵتەجاڕییەکە ئەوەیە کە زۆربەی حکوومەتە ڕۆژئاواییەکان کە دان بەم ڕاپۆرتانەدا دەنێن و ستایشی میتۆدەکانیان دەکەن بەردەوامن لە پەیوەندییە دیپلۆماسی و ئابوورییەکانیان لەگەڵ ئەو دەوڵەتەی کە بە ڕەگەزپەرستی وەسفی دەکەن، لە دوو ستاندارددا کە تەنها بە لۆژیکی بەرژەوەندی ستراتیژی سەرمایەداری ڕووت ڕوون دەکرێتەوە. کاتێک یاسای نوێی سزای لەسێدارەدان لەم چوارچێوەیەدا دادەنرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەڵقەیەکی لۆژیکیە لە نێو سیستەمێکی یەکخراوی زاڵبوون کە کۆنترۆڵی خاک و جوڵە و ناسنامە دەکات و ئەمڕۆ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی مافی ژیان زیاد دەکات. ئاپارتاید تەنها ئەوی تر سەرکوت ناکات.
کار دەکات بۆ لاوازکردنی بەهای مرۆیی تا ئەو ڕادەیەی کە گونجاو بێت بۆ ژێردەستەیی و لەناوبردن، بەبێ وروژاندنی کاردانەوەی ئەخلاقی گونجاو لە زۆربەی هێزە گەورەکان کە سپۆنسەری ئەم سیستەمە دەکەن، پارەی بۆ تەرخان دەکەن، پڕچەکی دەکەن، و خۆیان بە ئیدانەی زارەکی لاواز ڕازی دەکەن هەرکاتێک دڕندەیی ئەو سیستەمە چڕتر دەبێتەوە و سنووری ئەوەی کە دەتوانرێت لە بواری میدیادا پشتگوێ بخرێت.
گۆشەگیریی گشتگیر لە جیهاندا، ئەو چەکە کە سیستەمی ئاپارتاید لێی دەترسێت
سیستەمی ئاپارتاید لە ئەفریقای باشوور بەهۆی بەئاگاهاتنەوەی لەناکاوی نوخبەی فەرمانڕەوا نەکەوت و هەروەها بەهۆی سەرکۆنەی زۆرێک لە پایتەختەکانی ڕۆژئاوا نەکەوت و پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ پریتۆریا بە دەستەکەی دیکەش بەردەوام بوو.
کەوتە ژێر قورسایی ئەو فشارە کەڵەکەبووانەی کە لە چەند ئاراستەیەکەوە دەهاتن: دابڕانی نێودەوڵەتی گشتگیر، سیاسی، ئابووری، ئەکادیمی و کەلتووری، کاتێک ئەو گۆشەگیرییە ڕاستەقینە بوو نەک ڕەوانبێژی، ململانێیەکی ناوخۆیی درێژ و گرانبەها، و داخورانی وردە وردە شەرعییەتی رژێم کاتێک تێچووی گۆشەگیری دەستی کرد بە کاریگەری لەسەر بەشە فراوانەکانی کۆمەڵگەی سپی پێست. ئەمە دەرسێکی مێژووییە کە ناکرێت پشتگوێ بخرێت و ئەزموونی ئێستا دەیسەلمێنێت کە ڕۆژئاوا بەباشی دەیزانێت و بە ئەنقەست پشتگوێی دەخات کاتێک باس لە ئیسرائیل دەکرێت.
ئەمڕۆ، هەموو دەوڵەتێکی جیهان داوا دەکرێت گۆشەگیرییەکی نێودەوڵەتی گشتگیر بەسەر دەوڵەتی ئاپارتایدی ئیسرائیلدا بسەپێنێت. ئەمە بانگەوازێک نییە بۆ هاوپشتی ڕەمزی یان ڕاگەیاندنی ڕەوانبێژی خێرا لەبیرکراو. ئەمە داواکاری لێدوانی نووسراو و ئیدانەکردنی زیاتر نییە کە سەلمێنراوە کە بەتەواوی توانای گۆڕینی هیچ شتێک لەسەر ئەرزی واقیع نییە. ئەمە وەسفی پابەندبوونێکی سیاسی و ئەخلاقی ناچارییە بۆ هەر دەوڵەتێک کە بانگەشەی ڕێزگرتن لە یاسای نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ دەکات.
پچڕانی پەیوەندییە دیپلۆماسیەکان، سەپاندنی سزای ئابووری، بەستنی ڕێککەوتنی چەک، کشانەوەی وەبەرهێنان، سەپاندنی بایکۆتکردنی ئەکادیمی و کەلتووری و وەرزشی، و دادگاییکردنی بەرپرسان لەبەردەم دادگا نێودەوڵەتییەکان هەمووی ئامرازی پێویست و یاسایی بوون.
بارودۆخی نێونەتەوەیی ئێستا ئەوە دەردەخات کە گۆڕانێکی ڕاستەقینە و بەرجەستە هەیە کە شایەنی تێبینی و پێزانینیە: زۆرێک لە وڵاتانی ئەوروپا دەستیان کردووە بە تێپەڕاندنی سنووری لێدوانی زارەکی بەرەو هەڵوێستی بوێرانەتر و کاریگەرتر و هەنگاوی کۆنکرێتی بەرەو داننان بە مافەکانی فەلەستینییەکان و فشار خستنە سەر ئیسرائیل.
لە ئەمریکای لاتین، شەپۆلێکی فراوان لە هەڵوێستی بوێرانە سەریهەڵداوە کە سەرکردایەتی جیهان دەکات لە ڕەتکردنەوەی سیستەمی ئاپارتایدی ئیسرائیل و داوای لێپرسینەوە دەکات. ئەم گۆڕانە لە ڕای گشتی و مەزاجی نێودەوڵەتی ئەوە دەسەلمێنێت کە فشاری جەماوەری کەڵەکەبووی ئەنجامی ڕاستەقینە بەرهەم دەهێنێت و هاوسەنگی هێز جێگیر نییە.
بە پێچەوانەوە، زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و تەنانەت هەندێک لە وڵاتانی عەرەبی بەردەوامن لە بەهێزکردنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیسرائیل و بێدەنگکردنی ڕەخنەکانیان لە ترسی فشاری ڕاستڕەوی ئەمەریکا و ترس لە تۆمەتی دژە سامی کە بوونەتە چەکێکی سیاسی بۆ بێدەنگکردنی هەموو ڕەخنەیەکی ڕەوا.
بۆیە فشاری جەماوەری لەم وڵاتانەدا، لە ڕێگەی بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان، هێزەکانی چەپ و پێشکەوتنخواز، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، و سەندیکاکانی کرێکاران و جەماوەری، وەک ئامرازێکی پێویست دەمێنێتەوە بۆ شکاندنی ئەم بێدەنگییە هاوبەشانە و ناچارکردنی حکومەتەکان بۆ گواستنەوە لە ئیدانەکردنی زارەکی سیستەمی ئاپارتاید بۆ داواکردنی دابڕان و هەڵوەشاندنەوەی.
لە هەمان کاتدا، فشاری دەرەکی بەتەنیا بەس نییە. هەر گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی پێویستی بە تێکۆشانی هەموو دانیشتووانی ئەم خاکە هەیە، عەرەب و جوولەکە و هەموو نەتەوە و ئایینەکانی تر، لە دژی خودی سیستەم. دەنگی چەپ و پێشکەوتووخوازان لە نێو دانیشتوانی وڵاتدا کە ئەم ڕێگایە ڕەتدەکەنەوە بوونی هەیە و لە کۆمەڵگای خۆیاندا باجێکی قورس دەدەن بۆ دژایەتیکردنی ئەو ڕێگایە. ئەمانە دەنگێکن کە شایەنی پشتیوانی و هاوسۆزی و کاری هاوبەشن.
دەوڵەتی هاووڵاتیبوون، بێلایەنکردنی ناسیۆنالیزم و ئایین لە دەوڵەت
ململانێ دژی ئەم یاسا ڕەگەزپەرستانەی سزای لەسێدارەدان شەڕێکی یاسایی جیا نییە. ئەمە بەشێکە لە خەباتێکی فراوانتر و قووڵتر کە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی تەواوی پێکهاتەی جیاکاری و زاڵبوونی نەتەوەیی و ئایینی و گەڕان بەدوای بەدیلێکی ڕاستەقینەیە کە مرۆڤ نەک ناسنامە لە ناوەندی دەوڵەت و یاسادا دابنێت.
بنیاتنانی دۆخێکی هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە و یەکسان دروشمێکی ڕۆمانسی یان ئارەزوویەکی یۆتۆپیا نییە. ئەمە واقیعیانەترین و دادپەروەرانەترین بژاردەی سیاسییە بۆ ئەوانەی کە بەڕاستی دەیانەوێت لەم بنبەستە مێژووییە دەربچن نەک تەنها بەڕێوەی ببەن و نەوە دوای نەوە بەرهەمی بهێنن.
دەوڵەتێکی عەلمانی دیموکراتی کە عەرەب و جوولەکە و مەسیحی و موسڵمان و عەلمانی و بێباوەڕ و ئەوانی تر هاووڵاتی یەکسانن لەبەردەم یەک یاسادا کە تێیدا ناسیۆنالیزم و ئایین لە دەسەڵات بێلایەن دەکرێن و دەگوازرێنەوە بۆ بواری ئازادی تاکەکەسی و ژیانی کولتووری.
ناسیۆنالیزم ناسنامەیەکی کولتوورییە و ئایینیش باوەڕێکی تاکەکەسییە. هەموو مرۆڤێک مافی ئەوەی هەیە هەڵیبگرێت و شانازیان پێوە بکات، بەڵام هەر لەو خاڵەدا دەوەستێت و نابێتە سەرچاوەی ئیمتیازاتی یاسایی یان پاساوێک بۆ مافەکانی سەرووی مافی ئەوانی تر.
دەوڵەتێک کە شەرعییەتی خۆی لە ناسنامەیەکی ئایینی یان نەتەوەیی دیاریکراوەوە وەردەگرێت بە ناچاری دەبێتە ئامرازی پەراوێزخستن لە دژی هەموو ئەوانەی سەر بە ئەو وڵاتە نین و هەر ئەمەشە کە سیستەمی ئاپارتایدی ئیسرائیلی بەرهەمهێناوە و تا ئەمڕۆش بەردەوامە لە پەروەردەکردنی. ئەمە دەرسێکە نەک تەنها لە بیرۆکەکان، بەڵکو لە ئەزموونی درێژخایەنی ناسیۆنالیستی دیکتاتۆری لە هەمان ناوچەدا فێر دەکرێت.
ئەم بۆچوونە هیچ یەکسانییەک لە نێوان داگیرکەر و ئاوارەکاندا ناگەیەنێت، هەروەها هیچ یەکسانییەکی ئەخلاقی لە نێوان دەوڵەتێک کە ئاپارتاید پەیڕەو دەکات و خەڵکێک کە لە ژێر گەمارۆدان و سەرکوتکردن و داگیرکاریدا بەرهەڵستی دەکەن.
ئەم بابەتە لە ڕاستیدا زۆر ئاڵۆزە، لەگەڵ ڕەهەندی مێژووی، جوگرافی، دیمۆگرافی و یاسایی، و ڕێگە بە چەندین تێڕوانینی جدی دەدات تەنانەت لە نێو ڕیزەکانی چەپدا خۆی. لەگەڵ ئەوەشدا من لەسەر بنەمای خوێندنەوەی واقیعی جوگرافی و دیمۆگرافی مەیلی ئەوەم هەیە کە چارەسەری یەک دەوڵەت بە ناوێکی تر، لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوونی یەکسان، دادپەروەرانەترین و واقیعبینترین چارەسەرە لە ئاسۆی مێژوویدا، و پڕۆژەی دوو دەوڵەت لەسەر بنەمای نەژادی بەو شێوەیەی کە ئێستا بڵاو دەکرێتەوە، گەلی فەلەستین لە مافەکانیان بێبەش دەکات و کێشەی نوێ دەخوڵقێنێت لە جیاتی چارەسەرکردنی کێشەی ئێستا.
تێکەڵبوونی دیمۆگرافی قووڵ لەنێوان فەلەستینیەکان و جوولەکەکان لەسەر ئەم خاکە، بوونی زیاتر لە دوو ملیۆن فەلەستینی لەناو ئیسرائیلدا کە دووچاری جیاکاری دامەزراوەیی دۆکیۆمێنتاری دەبنەوە لە مافە مەدەنی و سیاسی و ئابوورییەکانیان و هیچ چارەسەرێکی دابەشکردن وەڵامێکی دادپەروەرانە پێشکەش ناکات، و پارچەپارچەبوونی جوگرافیای فەلەستین کە دەیان ساڵ لە ئاوارەبوونی زۆرەملێ بەرهەم هاتووە، کە قسەکردن لەسەر دەوڵەتی فەڵەستین لە وەهمدا نزیک دەکاتەوە، هەموو ئەمانە پاڵ بەم هەڵبژاردنە دەنێن.
لە ناوەڕاستی هەموو ئەم بیرکردنەوەیانەدا مافی گەڕانەوەیە، ئەو مافە مرۆیی و یاساییە کە بە بڕیاری 194 ی نەتەوە یەکگرتووەکان مسۆگەر کراوە، مافی ملیۆنەها ئاوارەی فەلەستینی و کوڕ و کچەکانیان کە لە کەمپەکانی لوبنان و ئوردن و سوریاوە تا سووچەکانی جیهان بڵاو بوونەتەوە.
هاوکێشەی دانوستان وەک بەربەستێک مامەڵەی لەگەڵ کردووە کە پێویستە بەسەریدا زاڵ ببێت، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا کۆڵەکەیەکی بناغەییە کە هیچ چارەسەرێکی قبوڵکراو ناتوانێت تێبپەڕێنێت. دۆخی هاووڵاتیبوون تاکە چوارچێوە کە ڕێگە بە دانپێدانان دەدات، چونکە خاڵی سەرچاوەکەی هاووڵاتیبوونە نەک زۆرینەی نەژادی.
مشتومڕ لەسەر باشترین شێوەی ئەم دەوڵەتە شەرعی و کراوەیە، ئەگەر شێوەی دەوڵەتێکی یەکگرتوو لە ژێر ناوێکی نوێدا وەربگرێت لەگەڵ لامەرکەزییەتێکی کارگێڕی فراوان کە مافەکانی هەموو پێکهاتەکانی مسۆگەر دەکات، یان قەوارەیەکی فیدرالی کە خۆبەڕێوەبردنی پێکهاتەکانی مسۆگەر دەکات و یەکێتی هاووڵاتیبوون و مافەکان دەپارێزێت، یان یەکێتیەکی کۆنفیدرالی نێوان دوو قەوارەی یەکسان لە ماف و سەروەریدا. یان هەر هاوکێشەیەکی تر کە خەڵکی ئەم خاکە بە خواستی ئازاد لەسەری ڕێککەوتوون.
تاکە پێوەری جێگیر لە هەموو ئەم هاوکێشانەدا هاووڵاتیبوونی یەکسان و مافی مرۆڤە، نەک ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی. ئایین بابەتێکی تایبەتە نەک دەوڵەت و ناسیۆنالیزم میراتێکی کەلتوورییە کە لە بواری کۆمەڵایەتیدا ئاهەنگ دەگێڕدرێت.
ئەم بەدیلە خەونێکی یۆتۆپیای دابڕاو نییە لە واقیع. ئەمڕۆ لە نێو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان لە سەرانسەری جیهاندا بە جددی گفتوگۆی لەسەر دەکرێت، پاش ئەوەی سیستەمی ئاپارتایدی ئیسرائیل پڕۆژەی دوو دەوڵەتی لە ڕێگەی سیاسەتە بەردەوامەکانی نیشتەجێکردن و شەڕانگێزییەوە تێکدا.
هەرکەسێک بڵێت ئەم پڕۆژەیە یۆتۆپیایە دەبێت لەبیری بێت کە هیچ کەسێک خەیاڵی ئەوە نەدەکرد کە سیستەمی ئاپارتاید لە ئەفریقای باشوور سەرەڕای ئەو هەموو هێزە سیاسی، سەربازی و ئابوورییە گەورەیەی کە هەیبوو، دەڕوخێت.
لەگەڵ ئەوەشدا خەباتی جەماوەری ناوخۆیی و جیهانی، لەگەڵ فشاری نێودەوڵەتی کەڵەکەبوو، سەلماندی کە داڕمان کاتێک دەگونجێت کە ئیرادەی ڕاستەقینە و هاوپشتی ڕاستەقینە هەبێت. مێژوو بە هێڵێکی ڕاست ناجوڵێت، و ئەو سیستەمانەی کە وا دەردەکەون چەسپاو بن دەست دەکەن بە شکاندن کاتێک تێچووی بەردەوامبوونیان لەوە زیاترە کە بەرگەی دەگیرێت.
دژی لۆژیک، نەک تەنها دژی سزایەک
گوتاری چەپ و ئازادی دەبێت لەسەر بنەمای ڕەخنەی ڕاستگۆیانە دابنرێت، تەنانەت لە سەختترین ساتەکانیشدا بەرگری لە داگیرکاری و نادادپەروەری نەتەوەیی ئەرکێکی ئەخلاقی و یاساییە کە جێی مشتومڕ نییە، بەڵام ئەمە ئەرکێکی هاوتەریب لانابات: ڕەخنەی ڕاشکاوانە لە هەمان کەمپدا.
ئەزموونی فەلەستین خۆی دوو نموونەی ڕوون دەخاتەڕوو: بزووتنەوەیەک کە کەوتە ناو گەندەڵییەوە و هەماهەنگی ئەمنی لەگەڵ سیستەمی ئاپارتاید بەڕێوە دەبرد تا ئەو کاتەی قیبلەنمای ئازادی خۆی لەدەست دا، و ئەوی دیکەش کە سیستەمی تاک حیزبی دامەزراند کە جۆرێک لە چاودێری ئایینی بەسەر ژیانی گشتیدا سەپاند.
شەڕی ناوخۆیی ئەوان کارەساتێکی سیاسی لێکەوتەوە کە پەرتەوازەیی فەلەستینییەکانی قوڵتر کرد و پڕۆژەی ئەڵتەرناتیڤی لاواز کرد لە بەرامبەر دوژمنێک کە ئەم دابەشبوونە بە تەواوی دەقۆزێتەوە.
ئەو بزووتنەوانەی کە تۆوی داخستنی ئایینی-نەتەوەیی و سیاسی و دەسەڵاتخوازی لە گوتارەکانیاندا هەڵدەگرن و جەماوەر دەخەنە ناو جەنگێکی نایەکسانەوە کە تێیدا ژیانی بێتاوانان زۆرترین باج دەدات، پڕۆژەیەکی ڕاستەقینەی ڕزگاریخوازی دروست ناکەن. بەڵکو لە باشترین حاڵەتدا لەوانەیە بە ناوێکی تر وێنەیەکی پێچەوانەی دوژمنەکەیان بەرهەم بهێنن.
ئەم ڕەخنەیە پاشەکشە نییە لە مافی فەلەستینییەکان و نە هیچ جۆرە پرسیارێک لە دادپەروەری کێشەکە. بانگەوازێکە بۆ پەرەپێدانی بەرەو ئەلتەرناتیڤێک کە دادپەروەرانەتر، مرۆڤانەتر، عەقڵانیتر و کراوەتر بێت بۆ ئاسۆی سۆسیالیستی، بەدیلێکی توانای بنیاتنانی پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی ڕاستەقینە لەسەر زەوی.
کەواتە ڕۆڵی هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان لە هەموو فراکسیۆنەکانیاندا دێت لە خستنەڕووی ئەلتەرناتیڤی دەوڵەتی هاووڵاتیبوونی عەلمانی، کە ناتوانرێت بنیات بنرێت تەنها لەسەر شانی پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی کە لەسەر بنەمای بێلایەنکردنی ناسیۆنالیزم و ئایین لە دەوڵەت دامەزراوە، و هاووڵاتیبوونی یەکسان و ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی وەک پێوەر بۆ هەمووان بەبێ جیاوازی.
دادپەروەری بە کوشتن و تۆڵەسەندنەوە بەدی ناهێنرێت. تاوان و توندوتیژی دیاردەیەکی کۆمەڵایەتین کە ڕەگی قووڵی لە نادادپەروەری و هەژاری و ئاوارەیی و چەوساندنەوە هەیە کە بە درێژایی نەوەکان کەڵەکە بووە. کاتێک دەوڵەتێک کە جیاکاری نەتەوەیی قێزەون ئەنجام دەدات پەنا دەباتە بەر سزای لەسێدارەدان دژی خەڵکێک کە لە ژێر چەوساندنەوەدا تێکشکێنراون، ئەوە چارەسەری توندوتیژی ناکات. ئەوە وروژاندن، بەرهەمهێنانەوەی، و چینێکی نوێ لە نادادپەروەری و سکاڵا زیاد دەکات.
بەرپرسیارێتی ڕاستەقینە دەکەوێتە ئەستۆی پێکهاتەی جیاکاری و چەوساندنەوەی نەتەوەیی کە توندوتیژی بەرهەم دەهێنێت و نەوە لە دوای نەوە خۆراک دەدات.
ململانێی ڕاستەقینە تەنها بە یەک سزای یاسایی دیاریکراو سنووردار نییە، هەرچەندە سەخت بێت. ئەو لۆژیکێکی تەواو دەکاتە ئامانج کە دەوڵەت دەکاتە ئامرازی کوشتن، یاسا دەکاتە پەردەیەک بۆ جیاکاری، و ئینتیمای نەتەوەیی دەکاتە پێوەرێک بۆ بەهای ژیان.
ئەوانەی ئەم لۆژیکە دەپارێزن و دەیپارێزن، چ لە ڕێگەی پشتگیری ڕاستەوخۆ یان لە ڕێگەی سەرکۆنەی ترسنۆکەوە کە هاوکاری ڕاستەقینە دەشارێتەوە، بەرپرسیارێتی تەواوی مێژوویی و ئەخلاقی خۆیان لە ئەستۆ دەگرن، جا لە تەلئەبیب یان واشنتن و برۆکسل و لەندەن و پاریس یان لە پایتەختە عەرەبییەکان دابنیشن.
خەبات بۆ هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان، هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی جیاکاری و نادادپەروەری نەتەوەیی ئیسرائیل و دابڕانی هاوپەیمانی جیهانی کە دەیپارێزێت شەڕی جیا نین. ئەمانە چەند دەربڕینێکی یەک خەباتی ئازادیخوازن کە هەموو مرۆڤێک، بەبێ جیاوازی، لە چەقی بەها، ماف و یەکسانیدا دادەنێت.
لەم چوارچێوەیەدا، هەڵوەشاندنەوەی یاسای سزای لەسێدارەدانی ئیسرائیل کە لە 30 ی ئاداری 2026 دەرچووە، دەبێتە داواکارییەکی دەستبەجێ و بەپەلە، چونکە یاسایەکی دڕندە و ڕەگەزپەرستانە، ئامرازێکی کۆدکراوی پاکتاوی ڕەگەزی، تاوانی جەنگ و پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای مرۆڤایەتی نێودەوڵەتیە. داواکردنی هەڵوەشاندنەوەی ئەو یاسایە ئەرکێکی ئەخلاقی و یاساییە کە دەکەوێتە ئەستۆی هەموو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان و مافەکانی مرۆڤ و هەموو دەوڵەتێک کە بانگەشەی ڕێزگرتن لە یاسای نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ دەکات.
با سیستەمی ئاپارتاید لە ئیسرائیل بڕووخێنین و سزای لەسێدارەدان جێبەجێ بکەین، نەک تەنها لە ئیسرائیل بەڵکو لە هەموو وڵاتانی ناوچەکە و هەموو جیهان. با سزای لەسێدارەدان خۆی دوایین قوربانی بێت کە هیچ گەڕانەوەیەکی لێ نییە.
بەستەرە پەیوەندیدارەکان
لێبوردنی نێودەوڵەتی، 30 ی ئاداری 2026: ئیسرائیل و ناوچە داگیرکراوەکانی فەلەستین و یاسای سزای لەسێدارەدان کە تازە پەسەند کراوە دەبێت هەڵبوەشێنرێتەوە
https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/03/israel-opt-newly-adopted-death-penalty-law-must-be-repealed/
لێبوردنی نێودەوڵەتی، شوباتی 2022، ئاپارتایدی ئیسرائیل لە دژی فەلەستینیەکان: سیستەمی ستەمکارانەی زاڵبوون و تاوان لە دژی مرۆڤایەتی
https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/5141/2022/en/
هیومان ڕایتس وۆچ، نیسانی 2021، سنوورێک تێپەڕاند، دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل و تاوانەکانی ئاپارتاید و چەوساندنەوە
https://www.hrw.org/news/2021/04/27/abusive-israeli-policies-constitute-crimes-apartheid-persecution
