ستار ئەحمەد
تێڕامان لە پێگەی مرۆڤ لە ناو جەرگەی ئەم گەردوونە بێپایانەدا، گەشتێکی هزریی قووڵە کە لە سنوورە تەسکەکانی ماددە و بینین تێدەپەڕێت. کاتێک باس لە ڕەهایی مرۆڤ دەکەین، مەبەستمان ئەو هێزە ناوەکییە شاراوەیە کە مرۆڤ لە بوونەوەرێکی کاتی و سنووردارەوە دەگۆڕێت بۆ تاقە پەنجەرەیەک کە هەموو جیهانی لێوە دەبینرێت. لێرەدا مرۆڤ وەک خاڵێکی بچووک نابینرێت، بەڵکو وەک سەنتەرێکی هۆشیاری دەردەکەوێت کە دەتوانێت هەموو مەوداکانی دوور و نزیک لە ناخی خۆیدا کۆبکاتەوە. ئەم ڕەهاییە لە چەندین ڕەهەندی جیاوازەوە سەرچاوە دەگرێت کە وادەکات مرۆڤ ببێتە مەزنترین مەتەڵی ناو بوون.
لە ڕووی پێکهاتەی گەردوونییەوە، مرۆڤ و ئەستێرەکان یەک ڕەگ و ڕیشەیان هەیە. ئەو وردیلە و توخمانەی کە ئەمڕۆ لە ناو خوێن و ئێسکی ئێمەدا دەگەڕێن، ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر لە ناخی کورەی ئەستێرە دوورەکاندا دروست بوون. ئەمە تەنها پەیوەندییەکی کیمیایی سارد نییە، بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ بەشێکی دانەبڕاوە لەو گشتییە گەورەیەی کە ناوی دەنێین بوون. لە ڕاستیدا گەردوون لە ناو مرۆڤدایە، هەروەک چۆن مرۆڤ لە ناو گەردووندایە. ئەم یەکبوونە ماددییە بەرەو جۆرێک لە ڕەهایی ڕۆحی دەمانبات؛ کاتێک تێدەگەین کە ئێمە نامۆ نین بەم جیهانە، بەڵکو ئێمە خودی گەردوونین کاتێک هۆشیاریی بەدەست هێناوە و سەیری خۆی دەکاتەوە.
پرسی کات گەورەترین ئاڵنگارییە بۆ ڕەهایی مرۆڤ، بەڵام مرۆڤ لێرەدا سەرکەوتنێکی سەرسوڕهێنەری بەدەست هێناوە. ئەگەرچی تەمەنی هەر یەکێک لە ئێمە لە چاو تەمەنی زەوی و گەلەئەستێرەکاندا تەنها وەک چاوتروکانێکی کورت وایە، بەڵام عەقڵی مرۆڤ توانای هەیە کات ببەزێنێت. ئێمە تەنها لە "ئێستا"دا زیندانی نین؛ هێزی بیرکردنەوە ڕێگەمان پێ دەدات بگەڕێینەوە بۆ ملیارەها ساڵ پێش ئێستا و چۆنیەتی دروستبوونی یەکەمین گەردیلەکان ببینین، هەروەک چۆن دەتوانین خەیاڵی داهاتوویەکی دوور بکەین کە هێشتا نەهاتووە. ئەم توانایەی تێپەڕین لە کات، مرۆڤ لە ژێر دەسەڵاتی چرکە و کاتژمێرەکان دەردەهێنێت و دەیکاتە چاودێرێکی باڵا بەسەر مێژووەوە. بۆ مرۆڤی هۆشیار، کات تەنها هێڵێکی ڕاست نییە کە بەرەو فەنابوون بڕوات، بەڵکو ڕەهەندێکی کراوەیە کە تێیدا هەموو ڕووداوەکان لە زانیاری و هزردا ئامادەییان هەیە و نامرن.
لە ڕەهەندی فەلسەفی و واتاییەوە، گەردوون بەبێ بوونی مرۆڤ وەک کتێبێکی داخراوی بێدەنگ وایە کە کەس نییە بیخوێنێتەوە. ڕەهایی مرۆڤ لەوەدایە کە ئەو "واتا" بە هەموو شتەکان دەبەخشێت. ئەگەر عەقڵی مرۆڤ و چاوە تێگەیشتووەکانی ئەو نەبن، نە جوانیی مانگ و نە گەورەیی خۆر و نە یاسا ئاڵۆزەکانی سروشت هیچ چەشن و مانایەکیان نابێت. مرۆڤ لێرەدا دەبێتە سەنتەری هۆشیاریی جیهان؛ ئەو زانیارییانەی کە لە گەردووندا پەرت و بڵاون، لە ناو عەقڵی مرۆڤدا کۆدەبنەوە و دەبنە زانست و مەعریفە. ئەم گۆڕینی بێدەنگیی گەردوون بۆ زمانی تێگەیشتن، لوتکەی ئەو ڕەهاییەیە کە تەنها مرۆڤ خاوەنیەتی. گەردوون بە هەموو هێز و گەورەیی خۆیەوە ناتوانێت بیر بکاتەوە، بەڵام مرۆڤی بچووک دەتوانێت بیر لە هەموو گەردوون بکاتەوە و یاساکانی لێک بداتەوە.
هەوڵی مرۆڤ بۆ داهێنان، هونەر و بیناسازی، هەموویان نیشانەی ڕەتکردنەوەی سنوورداری و کاتیبوونن. مرۆڤ هەرگیز بەوە ڕازی نەبووە کە تەنها بوونەوەرێکی بایۆلۆژی بێت کە دێت و دەچێت، بەڵکو هەمیشە ویستوویەتی شوێنەواری خۆی بەسەر دیوارەکانی زەمەندا بەجێبهێڵێت. ئەم تینوێتییە بۆ ئەبەدییەت، لە ڕاستیدا بانگەوازی ڕۆحە بۆ گەیشتن بە ڕەهایی. کاتێک مرۆڤ زانستێک دەدۆزێتەوە یان کارێکی هونەریی مەزن دەخوڵقێنێت، ئەو لە ڕاستیدا مردن دەبەزێنێت و لە سنووری جەستەی خۆی دەچێتە دەرەوە بۆ ئەوەی لە ناو نەوەکانی دوای خۆیدا بژیت. لێرەوەیە کە دەڵێین مرۆڤی ڕەها ئەو کەسەیە کە دەزانێت جەستەی لەسەر زەوییە، بەڵام هزر و ڕۆحی لە نێوان ئەستێرەکاندا گەشت دەکەن و هیچ بەربەستێک ناناسن.
لە کۆتاییدا، ئەم گەشتە هزرییە پێمان دەڵێت کە مرۆڤایەتی کۆت و زنجیرێکی وای نییە کە نەتوانێت بیپسێنێت. ئەگەرچی شوێن و کات وەک زیندانێکی گەورە دەردەکەون، بەڵام ئاسۆی بیرکردنەوەی مرۆڤ هەمیشە بەرەو بێکۆتایی باڵ دەگرێت. ئێمە تەنها میوانێکی سەرپێیی نین لەسەر ئەم زەوییە، بەڵکو ئێمە ئەو دەنگە زیندووەین کە گەردوون لە ڕێگەیەوە خۆی دەناسێت و گوزارشت لە ڕەهایی خۆی دەکات. مرۆڤ بوونەوەرێکە کە پێیەکانی لەسەر خاکە و سەری لە ناو ئاسمانەکاندا، و هەر ئەم تێکەڵەیەی نێوان خاک و ئەستێرەیە کە مەزنی و ڕەهاییەکی بێ هاوتا بە مرۆڤ دەبەخشێت لە ناو جەرگەی گەردوونێکی بێدەنگدا.
