ستار ئەحمەد
ڕابردووی مرۆڤایەتی، لە سەردەمە جیاجیاکانی خۆیدا، گەواهی زنجیرەیەک ململانێی سەخت و خوێناوی بووە کە تێیدا تێگەیشتنی شوناس، هەمیشە وەک چەق و جەمسەری سەرەکی ململانێکان ماوەتەوە.
پێناس، وەک ناسۆرێکی کولتووری، پێشینەیی، زمانی و نەتەوەیی، تەنها کۆمەڵێک خەسڵەتی ڕواڵەتی نییە، بەڵکو خودی بوون و دەربڕینی گیانی گەلانە لەسەر تەختی شانۆی ڕابردوودا. کاتێک ئاوڕ لە جیهانی هاوچەرخ و ڕێکخستنی یاسایی و ڕامیاری نێودەوڵەتی دەدەینەوە، تێگەیشتنی ماف بە شێوەی بەرزترین دەستکەوتی مرۆڤایەتی بۆ پاراستنی شکۆ و ئازادییەکان وێنا دەکرێت، بەڵام هاو تەرازووە تاڵەکە لەوەدایە کە لە زۆر وێستگەی پێشینەییدا، ئەم تێگەیشتنە پیرۆزە لەژێر کاریگەری بەرژەوەندیی هێزە باڵادەستەکان و بیروباوەڕە دەمارگیرەکاندا ، لە کەرەستەیەکی پاراستنەوە گۆڕدراوە بۆ ئامرازێکی ڕەوادان بە سڕینەوە و توانەوە. ئەم شێواندنە بنەڕەتییەی تێگەیشتنی ماف، گڕکانێکی وێرانکەری دروستکردووە ،کە بە بێدەنگی و لەژێر پەردەی یاسا و ڕێککەوتننامە فەرمییەکاندا، پێناسی گەلانی چەوساوە و پەراوێز خراو دەسوتێنێت و دەیانکاتە خۆڵەمێش.
دیاردەی سووتاندنی پێناس لەناو گڕکانی مافدا، کاتێک دەستپێدەکات کە دەسەڵاتە ڕامیارییەکان و قەوارە داگیرکەرەکان، دەقە یاساییەکان و تێگەیشتنەکانی وەک سەروەری، یەکڕیزی نیشتمانی یان تەنانەت هاوڵاتیبوون، بەکار دەهێنن بۆ سڕینەوەی فرەیی کولتووری و زمانی. لەژێر ناوی سەپاندنی یاسا و یەکخستنی پێناسی دەوڵەتدا، ڕەوتێکی داڕێژراو و هەمەلایەن بۆ قەدەخەکردنی زمانی دایک، شێواندنی پێشینەی ڕەسەن، و گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتوانی ناوچەکان بەڕێوەدەچێت. زمان، کە دڵی زیندووی هەر گەلێکە و هەڵگری بەها، ئەدەبیات، دیدی ژیرانە و تێڕوانینی تایبەتی ئەو گەلەیە بۆ گەردوون و مرۆڤایەتی، کاتێک لە ناوەندەکانی خوێندن و فەرهەنگ و ڕاگەیاندندا گۆشەگیر دەکرێت، لە ڕاستیدا پەیوەندی نێوان ڕابردوو و داهاتووی ئەو گەلە دەپچڕێت. ئەم جۆرە لە سڕینەوە، لەبەر ئەوەی بە ناوی یاسا و مافی گشتی دەوڵەتەوە ئەنجام دەدرێت، ترسناکترین شێوازی قڕکردنە، چونکە بە بێدەنگی و بە شێوازێکی سارد و زانستییانە، ڕۆحی نەتەوەیەک دەکوژێت بەبێ ئەوەی فیشەکێک بتەقێنرێت.
جوانی و دەوڵەمەندی مرۆڤایەتی لە تێڕوانینی سروشتدا، لەو فرەیی و هەمەڕەنگییەدایە کە گەلان و کولتوورە جیاوازەکان پێکیدەهێنن. کاتێک قەوارەیەکی ڕامیاری یان مۆدێلێکی دەسەڵاتداری هەوڵدەدات یەک ڕەنگ، یەک زمان و یەک شێوازی بیرکردنەوە بەسەر هەموو پێکهاتەکاندا بسەپێنێت، ئەو جیهانە لە سروشتی ڕەسەنی خۆی دادەماڵێت و دەیکاتە بیابانێکی وشکی هزری. ئەو مافە گەردونییەی کە بەیاننامە نێودەوڵەتییەکان باسی دەکەن، کاتێک لە واتا ئاکاریی و مرۆییەکەی بەتاڵ دەکرێتەوە و دەخرێتە خزمەت بەرژەوەندییە جوگرافییە ڕامیارییەکانەوە، دەبێتە ڕووپۆشێک بۆ شاردنەوەی تاوانە فەرهەنگییەکان. گەلانی ژێردەستە زۆرجار خۆیان لە ناوەڕاستی هاو تەرازووییەکدا دەبیننەوە کە تێیدا داواکردنی سەرەتاییترین مافەکانیان وەک تێکدانی ئاسایش و دەرچوون لە یاسا پێناسە دەکرێت، بەم شێوەیە، خودی یاسا و ماف دەبنە گڕکانێک بۆ سوتاندنی ئەوانەی کە داوای دادپەروەری دەکەن.
لەم دۆخە پڕ لە ململانێ و گۆڕانکارییە خێرایانەدا، ئەرکی ڕەفتاریی، نیشتمانی و زانستی ڕۆشنبیران، نووسەران و بیرمەندان لە هەموو کاتێک قورستر و هەستیارترە. ئەوان وەک پاسەوانی ڕاستی و ڕابردووی زیندووی گەلەکەیان، ناتوانن لە بەرامبەر ئەم ڕەوتە ناڕەوایەی سڕینەوەدا بێدەنگبن. نووسینی پێشینەی ڕەسەن بە زمانێکی زانستی و دوور لە شێواندن، کۆکردنەوە و بەڵگەنامەکردنی کەلەپووری گەل و وێژەیی، و داکۆکیکردنی بەردەوام لە پاكیی و ڕەسەنایەتی زمانی دایک، تاکە سەنگەری بەرگرییە کە دەتوانێت پێش بە تەوژمی ڕاماڵینی پێناس بگرێت. ڕۆشنبیر نابێت ڕێگە بدات تێگەیشتنە یاساییەکان بە لاڕێدا ببرێن، بەڵکو دەبێت بەردەوام ڕەخنە لەو پێکهاتە بۆچوونییە ڕامیارییانە بگرێت کە دەیانەوێت مرۆڤ لە ڕەگ و ڕیشەی پێشینەیی خۆی داببڕن و بیخەنە ناو قاڵبێکی دەستکردەوە.
پێویستە درک بەو ڕاستییە بکرێت، کە چەسپاندنی دادپەروەری ڕاستەقینە و ئاشتی بەردەوام لە جیهاندا، بەبێ داننان بە پێناسی سەربەخۆ و تایبەتمەندییە کولتوورییەکانی هەموو گەلان بەدی نایەت. هێزی ڕاستەقینەی هەر دەوڵەت و کۆمەڵگەیەک لە توانای سڕینەوە و توانەوەی ئەوانی تردا نییە، بەڵکو لە چوارچێوەی توانای قبوڵکردنی جیاوازییەکان و دروستکردنی ژینگەیەکی ئازاد دایە کە تێیدا هەموو گەلێک بتوانێت بە ئازادی گوزارشت لە خۆی و ڕابردووی خۆی بکات. سوتاندنی شوناسی گەلان لەژێر هەر ناو و پەردەیەکی یاساییدا بێت، تاوانێکە دژ بە ویژدانی مرۆڤایەتی، و ئەرکی پێشینەیی ئێمەیە، کە لە ڕێگەی وشەی ڕاستگۆ، بیری ڕەخنەیی و داڕشتنی پەیامێکی فەرهەنگی بەهێزەوە، ڕێگری لەم سڕینەوە ناڕەوایە بکەین و پێناسی ڕەسەنی خۆمان لەناو گڕکانی ململانێکاندا بە زیندوویی و گەشاوەیی بپارێزین.