هیوا رشید، دكتۆرا لە یاسا
مامۆستا لە زانكۆی گەرمیان
دەستپێك
گومانی تێدانیە كە ووزە بۆتە سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ ژیانی ئەمڕۆی هەر كۆمەڵگا و شارستانیەتێك.دابین كردنی ووزەی بەردەوام و خاوێن كاریگەری لە سەر مافەكانی مرۆڤ هەیە، وەكو مافی ژیان و تەندروستی و سەلامەتی و پەروەردە و فێركردن و مافە ئابوری و كۆمەڵایەتیەكان. ووزە بۆ كارپێكردنی ئامێرەكانی فێنككەرەوە و گەرمكەرەوە و بەرهەمهێنان و پیشەسازی و كشتوكاڵ و فێركردن و تەندروستی و زۆر بواری تر پێویستە، بۆیە تەواوی كایەكانی ژیانی مرۆیی تا ڕادەیەكی زۆر پشت بە بووونی ووزە دەبەستێت. سەرەڕای ئەوەش پەیوەندیەكی پتەو هەیە لە نێوان ئاو و ووزە و خۆراك (WEF Nexus)، ووزە پێویستە بۆ دەرهێنان وپاڵاوتن و گواستنەوەی ئاو، وە بۆ ئاودان و بەرهەمهێنانی كشتوكاڵ وەك خۆراك بوونی ووزە پێویستە، وە دەكرێت بەهەمان شێوە ووزە بەرهەم بێت لە سەرچاوە ئاویەكان (Hydroelectric)، و دەكرێت پاشماوە خۆراكیەكان سودی هەبێت بۆ بەرهەمهێنانی ووزە (Biomass and Biofuels). بۆیە بەڕێوەبردنی كەرتی ووزە كاریگەری لە سەر كەرتەكانی تریش هەیە بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، بە تایبەت كەرتی خۆراك و كەرتی ئاو، بۆیە پێشبینی دەكرێت بە زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان خواست لە سەر خۆراك و ئاو زیاتر ببێت و بەمەش خواست لە سەر ووزە بە دڵنیاییەوە زیاتر دەبێت.
لە لایەكی تر ئەمڕۆ نەوت و غاز و خەڵوز سەرچاوەی سەرەكین بۆ دابینكردنی ووزەی كارەبا لە جیهان دا، وە لە عێراقیش دا بەهەمان شێوە نەوت و غاز (Fossil fuels) برتیە لە سەرچاوەی سەرەكی ووزە. لە گەڵ ئەوەی نەوت و غاز و خەڵوزیش ئەگەرچی سەرچاوەی سەرەكین بۆ بەرهەمهێنانی ووزە، لە هەمان كاتدا بە ووزە پیسكەرەكان ناودەبرێن بە هۆی كاریگەری نەرێنی لە سەر ژینگە، وە ئەم سەرچاوانە بە هۆكاری سەرەكی دادەنرێن بۆ دەردانی گازە گەرمكەرەكان(Greenhouse gasses)، وەكو دووەم ئۆكسیدی كاربۆن و میسان و ئۆكسیدی نایترۆجین.
بۆیە لە جیهاندا هەوڵێكی زۆر هەیە بۆ ئەوەی پشت بەستن بە ووزە پیسكەرەكان كەمببێتەوە، و ووزەی خاوێن یان ئەوەی بە ووزەی نوێبوەكان ناودەبرێت بەكاربهێنرێت، بە پشت بەستن بە سەرچاوە سروشتیەكانی وەكو ئاو یان هەوا یان تیشكی خۆر، كە ئەم سەرچاوانە بەردەستن و بەردەوامیان هەیە، و دەتوانرێت بەكاربهێنرێت بۆ بەرهەمهێنانی ووزەیەكی خاوێن و سەلامەت بۆ ژینگە، وە بڕی تێچووی كەمترە، بە بەراورد بە ووزە كۆنەكان كە بەرهەمهێنانیان پرۆسەیەكی قورسترە و تێچووی زیاترە، سەرەڕای ئەوەی كە زیانی تەندروستی و ژینگەی هەیە.
لە ساڵی 2015 نەتەوە یەكگرتوەكان ئەجێندای 2030 بۆ ئامانجەكانی گەشەسەندنی بەردەوام دانا (SDGs) كە پێك دێن لە 17 ئامانجی سەرەكی كە پێویستە وڵاتان هەوڵی بەدەستهێنانی بدەن تاوەكو ساڵی 2030، ئامانجی ژمارە 7 تایبەتە بە دابینكردنی ووزەیەكی هەرزان و خاوێن (Affordable and clean energy)،1 بۆیە وڵاتان پێویستە وەبەرهێنان لە ووزە نوێبوەوەكان زیاتر بكەن، بۆ ئەوەی بتوانن بە تەواوی پشت بە ووزەی خاوێن و بەردەوام ببەستن.
وەكو ئاماژەمان پێكرد لە عێراق نەوت و غاز بە سەرچاوەی سەرەكی دادەدەنرێت بۆ بەرهەمهێنیانی ووزە، وە ئاستی بەرهەمهێنانی ووزەی خاوێن زۆر كەمە و نزیكە لە 1% . وە عێراق پلانی هەیە تاكو ساڵی 2030 بە ڕێژەی 33% پشت بە ووزەی نوێبوەكان ببەستێت بە توانای 12 هەزار مێگاوات.2 وە عێراق هەوڵ دەدات كە 15% لە دەردانی گازە گەرمكەرەكان كەم بكاتەوە تاكو ساڵی 2030(NDC)، لە بەرئەوەی 75% ی دەردانی گازە گەرمكەرەكان سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ نەوت و غاز، بۆیە بە پێی پلانی نیشتیمانی عێراق هەوڵا دەدات بۆ چەند ئامانجێك تاكو ساڵی 2030 وەكو كەمكردنەوەی سوتانی غاز لە پرۆژە نەوتیەكان، پەرەپێدانی پرۆژە نەوتیەكان بۆ كەمكردنەوەی دەردانی گازی میسان، و كاربۆن، وە بەكارهێنانی ووزەی كارۆئاوی (hydroelectric)، و ووزەی نوێبوەوەكان وەكو سۆلار(Solar energy)3 و پەرەپێدان بە ووزەی بەرهەمهاتوو لە با (Wind energy)، بە تایبەت لە هەرێمی كوردستان، وە پێویستە كاربكات بۆ بردەودان بە ئۆتۆمبێلی كارەبایش.
بۆیە نەوت و غاز ئەگەرچی بە بڕبڕەی پشتی ئابوری عێراق دادەنرێت، وە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی زۆربەی هەرە زۆری ووزەیە لە عێراق، بەڵام ئەلەنگاری گەورەی بۆ سەر ژینگە و ژیانی ئادەمیزاد و تەواوی بوونەوەران دروست كردووە، بۆیە لە ناو ڕێكەوتنامە نێودەوڵەتیەكاتنیش وەكو ڕێكەوتنامەی پاریس كە لە ساڵی 2015 واژووكرا و عێراق لە ساڵی 2021 پەسەندی كرد، جەخت لە گرتنە بەری ڕێوشوێنی پێویست دەكاتەوە بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی گۆڕانی كەشو هەوا و بەتایبەت كەمكردنەوەی دەردانی گازەگەرمكەرەكان، ئەویش لە ڕێگای كەمكردنەوەی بەكارهێنانی نەوت و غاز و خەڵوز وەكو سەرچاوەی ووزە، كە پێویستە وڵاتان بۆ كەمكردنەوەی كاریگەری گۆڕانی كەش و هەوا ڕووبكەنە برەودان بە ووزە نوێبوەوەكان، بۆیە ساڵانە بڕی 100 ملیار دۆلار تەرخانكراوە بۆ ئەو وڵاتانەی وەبەرهێنان دەكەن لەم بوارانە بۆ برەودان بە ووزەی خاوێن.؟
بۆیە لە ئاستی عیراق و هەرێمی كوردستانیش پێویستە هەنگاوی كاریگەر بگیرێتە بەر بۆ برەودان بە ووزەی خاوێن و كەمكردنەوەی پشت بەستن بە نەوت و غاز، بەڵام ئەوەی دەبینرێت لە ئاستی عێراق دا وەك پێویست بایەخ بە پەرەپێدانی ووزەی خاوێن نەدراوە، وە تەنانەت لە بودجەی پەسەندكراوی دەوڵەتی عێراق بۆ ساڵانی 2023-2024-2025 تەنها بڕی (200) ملیۆن دۆلار بۆ پەرەپێدانی ووزەی خاوێن تەرخان كراوە، كە ئەمەش لە چاو گەورەی بودجەكە و پێویستی زۆر بەم جۆرە ووزەیە لە عێراق بڕێكی كەمە و لە ئاستی پێویستی نیە.4شایەنی باسە بودجەی ئێستا گەورە ترین بودجەیە لە مێژووی عێراق، كە بریتیە لە بڕی (153) ملیار دۆلار بۆ هەر ساڵێك بۆ ئەم سێ ساڵە، كە هەر بەرمیلێك بە 70 دۆلار خەمڵێندراوە.
ووزەی خاوێن لە گەرمیان
لێرەدا دەمەوێت تیشك بخەمە سەر ناوچەی گەرمیان، چونكە گەرمیان یەكێكە لەوناوچانەی كە زیاتر دەشتایەكی فراوانە و ناوچەكە پلەی گەرمی تا ڕادەیەك بەرزترە بە بەراورد بە ناوچەكانی تری هەرێم، وە زۆربەی ڕۆژەكانی ساڵ تیشكی خۆر بوونی هەیە، ئەم تایبەتمەندیە دەكرێت ئالەنگاری بێت بۆ ژینگەی ناوچەكە بەهۆی كاریگەریەكانی گۆڕانی كەش و هەوا، و خراپ بەڕێوەبردنی سەرچاوە سروشتیەكان، و پاشماوەكان، بۆیە پێویستە حكومەتی هەرێم و حكومەتی خۆجێی ناوچەكە تایبەتمەندی ئەم دەڤەرە زیاتر لە بەرچاو بگرن، وە دوور نیە كاریگەری گۆڕانی كەش و هەوا زیاتر زیان بەم ناوچەیە بگەیەنێت، لە هەمان كاتیشدا ئەم ناوچەیە وەكو ئاماژەمان پێكرد تایبەتمەندی خۆی هەیە كە دەكرێت دەرفەتێكی زێڕین بێت بۆ پەرەپێدان بە ووزەی خاوێن، چونكە ناوچەكە خاوەنی سەرچاوەی ئاوییە وەكو ڕووبار و بەنداو ، وە دەشتایەكەی و دەوڵەمەندی لە ووزەی خۆر.
بۆیە لە ئێستادا ئەوەی دەبینرێت كەرتی كارەبای نیشتیمانی لە هەرێم و وە لە گەرمیان لە ئاستی خواست و پێویستی خەڵك نیە، وە تەنانەت هیچ هەنگاو و پلانێك نابینرێت بۆ برەودان بە ووزەی خاوێن و پشت بەستوو بە تیشكی خۆر یان ئاو و با، لە هەمانكاتدا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ژمارەی مۆلیدەكان لە ناو گەڕەكەكان زیاتر دەبێت. بە گوێرەی ئامارێك لە دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان كە لە ساڵی 2021 ەوە دەست كراوە بە كۆكردنەوەی داتا لە سەر مۆلیدە ئەهلیەكان، وە لە 30 دیسەمبەری 2023 بڵاوكراوەتەوە، لە هەرێمی كوردستان حەوت هەزار و 354 مۆلیدە بوونی هەیە، لە ئامارەكە هاتوە كە لە پارێزگای سلێمانی زۆرترین هاوبەشی مۆلیدە هەیە، كە دەكاتە 502 هەزار و 220 هاوبەشن و 38% ی كۆی هاوبەشانی هەرێمی كوردستانن، وە لە پارێزگای هەولێریش 461 هەزار و 993 هاوبەش هەن، كە دەكاتە 35% ی هەموو هاوبەشانی هەرێم، و لە پارێزگای دهۆكیش كەمترین هاوبەش هەیە، كە بریتیە لە 347 هەزار و 385 هاوبەش، كە دەكاتە 27% ی سەرجەم هاوبەشان لە ئاستی هەرێم. 5
وە لە ئاستی گەرمیان بە پێی تازەترین ئامار تەنها لە ناحیەی ڕزگاری 29 مۆلیدە بوونی هەیە (تاوەكو 18ی ئابی 2024)، وە لە ناو قەزای 123 مۆلیدە بوونی هەیە(تاوەكو 21ی ئابی 2024)، ئەم ژمارەیەش لە مۆلیدە دابەش بوونە بە ناو گەڕەكەكان دا وە بوونەتە هۆی پیس بوونی ژینگە.
مۆلیدەكان زیانی گەورەیان بۆ سەر ژینگە و تەندروستی ئێمە دروست كردووە. چونكە دەبنە هۆی دەردانی گازی زیان بەخش و مەترسیدار، وە زۆرجار پاشماوەی نەوتی و گازی دەبینرێت لە سەر خاكی نزیك لەو مۆلیدانە، جگە لەوەی دەبنە هۆی دروستكردنی ژواوەژاوو، چونكە مۆلیدەی بێ دەنگ بەكارناهێنرێت و تەنانەت پیس بوونی ئاو لە كاتی بوونی پاشماوەی شلی وەكو ڕۆن و گاز و پاشان ڕژانی ئاو یاخود باران كە دەبێتە هۆی ڕۆچوون بۆ ژێر زەوی كە ڕەنگە ببێتە هۆی پیس بوونی ئاوی ژێر زەوی، وە بە شێوەیەكی خراپ دەبنە هۆی پیس بوونی هەوا، جگە لە مانەش بە هۆی بوونی وایەری تەزووی كارەبا بە شێوەیەكی ناڕێك ژینگەی بینیش پیس دەكەن و ڕەنگە مەترسیداریش بۆ سەر ژیانی هاوڵاتی دروست بكەن. وە لیژنە تایبەتمەندەكان كە بریتین لە لیژنەكانی ناحیە و قایموقامیەتەكان ئەگەر چی ڕێوشوێن دەگرنە بەر بۆ چاودێری مۆلیدەكان، بەڵام ئەوەی دەینینین زیاتر بایەخ بە نرخ و كاتی ئیش پێكردن دەدەن، نەوەك سەرپێچی ژینگەی بەبەڵگەی ئەوەی ئێمە دەبینین كە ئەو مۆلیدانە چۆن بونەتە هۆكاری پیس بوونی ژینگەی دەوروبەریان، وە فەرمانگەكانی ژینگەش وەكو پێویست هەڵنەستاون بە چاودێری و سزادانی سەرپێشیە ژینگەیەكان، ئەگەر چی بە پێی ڕێنمای ژمارە 2ی ساڵای 2023 تایبەت بە بەدواداچوون و بەرزفتكردنی سەرپێچیە ژینگەیەكان، كە لە لایەن دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگەی هەرێمەوە دەرچووە، هەر مۆلیدەیەك سەرپێشی ژینگەی بكات پێویستە سزابدرێت، بۆ نموونە ئەگەر سەوزای نەبوو لە دەوروبەری مۆلیدەكە یان لە بری سەوزی نەكردبوو ئەوە سزا دەدرێت بە پێبژاردن بە 300 بۆ 500 هەزار دینار، وە ئەگەر ژواوەژاوی هەبێت ئەوە بە 500 هەزار سزا دەدرێتن یان ئەگەر دووكەڵ بكات ئەوە بە یەك ملیۆن بۆ یەك ملیۆن و نیو سزا دەدرێت، یان ئەگەر زەویەكەی كۆنكرێت نەكرابێت ئەوە بە 500 هەزار، وە ئەگەر دیواری نەبوو ئەوا بە یەك ملیۆن دینار، یان ئەگەر دەوروبەری مۆلیدەكە پیس بووبێت بە گازوایل و ڕۆن ئەوە بە500 بۆ یەك ملیۆن دینار سزادەدرێت، لێرەدا دەپرسین ئایا ئەم ڕێنمایە وەك خۆی جێ بەجێدەكرێت؟ ئایا فەرمانگەی ژینگە تا چەند ڕۆڵی هەیە لە چاودێری سەرپێچیە ژینگەیەكان و سزادانی سەرپێچی كاران؟
بۆیە كەمكردنەوەی پشت بەستن بە كارەبای مۆلیدەی گەڕەكەكان، هەنگاوێكی گرنگە بۆ پاراستنی تەندروستی و سەلامەتی ژیانمان، بۆ دابینكردنی ژینگەیەكی خاوێن و ئارام، ئەوەی مایەی دڵخۆشیە لە ئێستادا هاوڵاتیان ورە وردە لەناو شار و لە لادێكانی گەرمیان ڕوویان كردووە لە بەكارهێنانی ووزەی خاوێن، ئەویش بە سود وەرگرتن لە تیشكی خۆر، بۆیە ئەمە هەنگاوێكی گرنگە و سودی ئابوری و ژینگەی زۆری هەیە، وەك ئاماژەمان پێكرد، سروشتی گەرمیان بۆ ئەم مەبەستە زۆر گونجاوە چونكە لە ڕووی شوێنی جوگرافیەوە گەرمیان گونجاوە بۆ بوونی ووزەی خۆر بە هۆی بوونی تیشكی خۆر لە زۆربەی ڕۆژەكانی ساڵ، بۆیە پێویستە حكومەت لەم بابەتە هاوكاربێت و پشتیوانی كەرتی تایبەت و هاوڵاتیش بێت بۆ هێنانی ئامێرەكانی بەرهەمهێنانی وزەی خاوێن لە تیشكی خۆر. وە دەكرێت ڕێكخراوەكانی ژینگە پارێز و فەرمانگەی ژینگە خەڵكی هان بدەن و هۆشیاری بڵاو بكەنەوە بۆ ڕووكردنە بەكارهێنانی ووزەی خۆر، وە پێویستە بازرگانان لەم بوارەدا هاوكاری هاونیشتیمانی خۆیان بن، و بە قازانێكی كەم برەو بەم كارە بدەن تاوەكو زۆرترین خەڵك پەنا بۆ ئەم ووزەیە ببات.
شایەنی باسە، لە هەرێمی كوردستان یاسایەكی تایبەت بە ووزەی خاوێن بوونی نیە تاكو ئێستا، بە مەبەستی بەڕێوەبردن و بەرهەمهێنان و پەرەپێدانی ووزەی خاوێن، ئەوەی هەیە یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2006ی هەرێمی كوردستانی تایبەتە بە وەزارەتی كارەبا، وە جگە لەوەی ئەم یاسایە یاسایەكی كۆنە، و باسی لە ووزەی خاوێن نەكردووە لە ڕووی بەڕێوەبردن و بەرهەمهێنان، بۆیە پێویستە لە ڕووی یاساییەوە یاسای تازە دەربكرێت و ئەو یاسایانەش كە هەن هەموار بكرێنەوە، بە مەبەستی پەرەپێدانی كەرتی وزەی خاوێن لە هەرێمی كوردستان.
كۆبەند
ئێمە لە سەردەمی گۆڕانی كەش و هەوا دەژین، و تەواوی ژیانی مرۆڤ و بوونەوەران ڕووبەڕووی دۆخێكی تازە بوونەتەوە كە مایەی ترس و نیگەرانیە، بە هۆی كاریگەریە نەرێنیەكان لە سەر مافەكانمان، بۆیە حكومەتی هەرێم و عیراق پێویستە ئەم بابەتە بەهەند وەرگرن، وە هەنگاوی كرداری و پێویست بگرنە بەر بۆ كەمكردنەوەی بەكارهێنانی ووزە خراپ و ژینگە پیس كەرەكان، وەكو نەوت و غاز، بۆ ئەمەش پێویستە لە بودجەدا گوژمەی زەبەلاح تەرخان بكرێت، بۆ پەرەپێدان و دابینكردنی ووزەی خاوێن بۆ كارگەكان، و ماڵان و تەواوی كەرتەكان، وە هاوردەكردنی ئۆتۆمبێلی كارەبای و بەخشینی لە باج پێویستە، و هاوكاری دارای كەرتی تایبەت و هاوڵاتیان لەم بوارانە گرنگە، بۆ ئەمەش یاسا و ڕێنمای تازە پێویستن.
سەرچاوەكان
UNDP, Goal 7: Affordable and clean energy | Sustainable Development Goals | United Nations Development Programme (undp.org)
Renewable Now, Iraq targets 33% clean energy by 2030 (renewablesnow.com).
NDC Partnership, Iraq, 2022, accessed on June 1, 2024 , https://ndcpartnership.org/country/irq
یاسای بودجەی گشتی عێراقی فیدرال ژمارە 13ی ساڵی 2023 بۆ ساڵی دارای 2023-2024-2025 ، لە ژمارە 4726ی وەقایعی عێراقی بڵاوكراوەتەوە لە بەرواری 26ی حەزەیرانی 2023، یاساكە لەم لینكە بەردەستە،
https://iq.parliament.iq/blog/%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86/
ماڵَپەڕی كەناڵی ئاسمانی ڕووداو،30 دیشەمبەری 2023، ڕاپۆرتەكە لە سەر ئەم بەستەر بەردەستە
https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/3012202313?fbclid=IwY2xjawEz3PRleHRuA2FlbQIxMQABHYuO7MaXIM-fZIaSicDuNxZFVUj2lcRete_xP5kIS9ktczkSYOG1AbGeCA_aem_rrta-jL5KnLQO_jv1vr1Ig&sfnsn=wa
